Else Beekman
Ze zijn te vinden in de groene heuvels van de Ribeira Sacra en andere delen van Galicië, ook langs de kust: duizenden eeuwenoude gevels versierd met indrukwekkende reliëftekeningen. Deze decoratiemethode, bekend als esgrafiado gallego, is een verborgen parel van de Galicische volksarchitectuur, maar ook een kwetsbaar stukje erfgoed dat met uitsterven wordt bedreigd.
De techniek van esgrafiado gallego omvat het aanbrengen van patronen of beelden in nog vochtig pleisterwerk. Daardoor komt de onderliggende laag naar voren en ontstaat een reliëf. Voor het aanbrengen gebruikt men een ‘grafio’, dat is een speciaal gereedschap. Het resultaat is een uniek, handgemaakt reliëf dat vaak dierfiguren, religieuze motieven of taferelen uit het dorpsleven weergeeft.
Volgens onderzoekster Mar López Sotelo, die bijna tienduizend van deze kunstwerken documenteerde, gaat het vaak om eenvoudige, zelfgemaakte ontwerpen. Die zijn heel anders dan de meer verfijnde varianten uit bijvoorbeeld Segovia of het Alhambra in Granada waar ze vaker op monumentale gebouwen zijn aangebracht. De muurreliëfs zijn vaak te vinden op boerderijen, schuren en hórreos (traditionele graanschuren).
In Galicië zijn de ontwerpen vaak minder symmetrisch en meer verhalend van aard. Ze tonen scènes uit het dagelijks leven, zoals jachttaferelen, religieuze processies en lokale symbolen. “Het Galicisch esgrafiado is ruw en eerlijk, gemaakt door steenhouwers of schilders uit de streek,” zegt López Sotelo. In haar boek Esgrafiados en la Ribeira Sacra y el Camino de Santiago. Obras de arte y simbolismo en las paredes heeft ze de rijkdom en diversiteit van deze volkskunst vastgelegd met honderden foto’s. Ook ontwikkelde ze een interactieve kaart waarop de locaties van bijna tienduizend esgrafiado-voorbeelden in Galicië zijn gemarkeerd.
Dringende nood aan bescherming
Het grootste probleem: veel van deze gevels bevinden zich op verlaten of vervallen gebouwen en privéwoningen. “Zonder bescherming zal dit erfgoed verloren gaan,” waarschuwt architect Carlos Enrique Coto van de Asociación para a Defensa do Patrimonio Cultural Galego. De vereniging werkt aan bewustwording samen met de Galicische Restauratieschool en lokale overheden. Ook spant men zich in voor de registratie van alle reliëfs en de herstelplannen ervan.
Mede dankzij de inspanningen van Sotelo is er nu een openluchtmuseum in de maak, waarin de Galicische reliëftechniek gepresenteerd wordt met augmented reality. Zo kunnen bezoekers op virtuele manier het esgrafiado gallego ontdekken, ook als de gebouwen zelf moeilijk bereikbaar zijn.
Wat maakt de Galicische reliëftechniek zo speciaal?
Dat de Galicische reliëftechniek eigenlijk een pure vorm van volkskunst is, maakt het in Sotelo’s ogen zo bijzonder. Hier kom je de kunst ook tegen op boerderijen en schuren in plaats van paleizen of herenhuizen. Desondanks zijn de ontwerpen vaak doordrenkt met symboliek die teruggrijpt op prehistorische kunst, het christendom en beschermende motieven zoals de zesbladige bloem, ook wel bekend als hexapétala.
Daarnaast vertellen de reliëfs verhalen over het dagelijks leven, jacht of pelgrimstochten en sluiten qua vormgeving naadloos aan op de architectuur van het gebouw. Zo weerspiegelen de decoraties een sterke lokale identiteit, met elementen zoals het eikenblad – een verwijzing naar de carballo, de Galicische eik – of de karakteristieke keramieken wijnkruiken uit het dorpje Gundivós in de provincie Lugo.
Op weg naar UNESCO-erkenning?
De Galicische overheid heeft esgrafiado gallego opgenomen in haar bredere kandidatuur bij de UNESCO om de Ribeira Sacra als Werelderfgoed te erkennen. Eeder voegden ze de techniek van Galicisch muurreliëfs in april 2023 officieel toe aan het Censo del Patrimonio Cultural de Galicia, het Galicische cultuurregister. Een duidelijke, formele erkenning door de Xunta de Galicia van het esgrafiado gallego als onderdeel van het beschermde culturele erfgoed van de regio. Of de UNESCO-erkenning er ook komt, is nog onduidelijk. Wel duidelijk is voor velen dat deze unieke kunstvorm van muurreliëfs een belangrijk stukje van de Galicische ziel weerspiegelt en dasarom behouden moet blijven.
Galicië zet groots netwerk voor duurzaam toerisme op