Saskia Plazier
De teller staat inmiddels op ruim 500. Zoveel minderjarige migranten zijn spoorloos verdwenen van de Canarische Eilanden. De jongeren vertrekken zonder officiële toestemming en allemaal per boot of per vliegtuig, want andere mogelijkheden zijn er niet. Hun bestemming? Het Spaanse vasteland, en vaak nog verder Europa in.
Het verdwijnen van de jongeren roept vragen op. Reizen per vliegtuig of per boot vereist immers controle, registratie en geldige documenten. Toch verdwijnen deze jongeren van de radar. Wat er daarna met hen gebeurt, is onduidelijk. En waarom niemand echt ingrijpt, evenzeer.
De Canarische Eilanden, een eilandengroep met acht bewoonde eilanden, nemen hiermee een zorgwekkende koppositie in. Nergens in Spanje verdwijnen zoveel minderjarige migranten als hier, en dat is niet nieuw: het huidige aantal ligt ongeveer gelijk aan dat van vorig jaar. Bovendien zijn de eilanden ook de plek waar de meeste minderjarige migranten aankomen. Dat maakt één ding duidelijk: er gaat hier structureel iets mis.
Van cayuco naar een vrachtschip
Er zijn talloze verhalen over verdwenen migranten. Zo verstopten zich ooit twee jongens in de machinekamer van een schip dat vanuit een van de eilanden richting New York zou vertrekken. Dat was hun in ieder geval verteld, en ook dat ze pas veilig zouden zijn als ze verborgen bleven tot het schip de open zee had bereikt.
De jongens waren eerder per cayuco — slang voor een klein, kano-achtig migrantenbootje — aangekomen in Spanje. Een levensgevaarlijke overtocht, want de bootjes zitten vaak propvol en kapseizen regelmatig. Ze waren minderjarig en stonden onder voogdij van de regio waar zij aankwamen: de Canarische Eilanden. De angst won uiteindelijk. Nog voor vertrek verlieten ze hun schuilplaats. Buiten werden ze al opgewacht door medewerkers van het opvangcentrum, die naar de jongens op zoek waren.
Verhalen als deze staan niet op zichzelf. Minderjarige migranten die ‘ontsnappen’ komen in heel Spanje voor. Op de Canarische Eilanden is de situatie echter extra complex. Wie de eilanden wil verlaten, moet per boot of per vliegtuig reizen — iets wat minderjarigen officieel niet mogen zonder toestemming.
In cijfers
In 2024 werden in Spanje 3.339 minderjarigen geregistreerd die onder toezicht stonden van de autonome regio’s. Van dat aantal verdwenen er 2.400 — bijna 70 procent. De officiële cijfers van het Spaanse Nationaal Centrum voor Vermiste Personen (CNDES) laten zien dat er in datzelfde jaar in heel Spanje 2.228 minderjarigen als vermist geregistreerd stonden die minder dan een jaar weg waren en nog geen 18 jaar waren. Daarnaast ging het om 172 jongeren die langer dan een jaar spoorloos bleven en in die periode meerderjarig werden.
Op de Canarische Eilanden gaat het om andere aantallen. Daar staan momenteel 4.070 minderjarige migranten onder voogdij van de regionale overheid. Binnen die groep zijn er ongeveer 500 ‘openstaande’ verdwijningszaken.
Exacte cijfers zijn lastig vast te stellen. Aangiftes worden niet altijd gesloten wanneer jongeren terugkeren naar hun opvangcentrum. Andere jongeren worden meerderjarig zonder dat bekend is waar zij verblijven en verdwijnen van de lijsten. Soms duiken jongeren op in bijvoorbeeld Frankrijk, zonder dat het dossier wordt bijgewerkt. Ook dubbele registraties tussen politie en Guardia Civil komen voor.
“Veel van deze jongeren hebben geen papieren en er heerst grote nalatigheid,” zegt een medewerker van een Canarisch opvangcentrum, die anoniem wil blijven. ”Als ze vermist raken, zoeken de autoriteiten niet zoals ze dat bij Spaanse minderjarigen wel zouden doen.”
Redenen van vertrek
De redenen om te vertrekken lopen uiteen. Sommigen zoeken werk of avontuur, anderen willen zich herenigen met familie. Er zijn jongeren die vluchten voor mishandeling of worden misleid met beloften over een beter leven.
Veel van hen zien de Canarische Eilanden niet als eindbestemming, maar als tussenstop. De overstap naar het vasteland — of verder Europa in — is vaak al gepland voordat zij überhaupt op de eilanden aankomen. Sommigen werken daarbij samen met mensensmokkelaars. Hoeveel dat er zijn, weet niemand. En wat er gebeurt met degenen die vertrekken en nooit meer terugkeren, blijft grotendeels onbekend.
Herkomst van de jongeren
De herkomst van de verdwenen jongeren is uiteenlopend, maar duidelijk ongelijk verdeeld. Marokko staat met afstand bovenaan: bijna vier op de tien verdwenen minderjarigen hebben de Marokkaanse nationaliteit. Ook Algerije is sterk vertegenwoordigd en volgt op ruime afstand op de tweede plaats.
Daarna gaat het om kleinere groepen jongeren uit onder meer Colombia, Mali, Gambia en Senegal, elk goed voor ongeveer vier procent in de aantallen. Ook komen er jongeren aan uit landen als Guinee, Roemenië, Venezuela, Peru en Honduras.
Opvallend is dat bij ruim een vijfde van de verdwenen jongeren geen herkomstland bekend is. Dat onderstreept hoe fragmentarisch de registratie is en hoe beperkt het zicht op wat er met een groot deel van deze jongeren gebeurt.
Controles schieten tekort
Het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken stelt dat vertrek per vliegtuig voor minderjarige migranten nauwelijks mogelijk is vanwege strenge controles. Dat botst echter met verklaringen van de afdeling voor vreemdelingenzaken op de Canarische Eilanden. Volgens die instantie circuleren er valse paspoorten.
Sommige jongeren leveren hun documenten in bij mensensmokkelaars in ruil voor een goedkopere overtocht per cayuco. Er zijn gevallen bekend waar op luchthavens tassen met meerdere valse paspoorten werden aangetroffen. Anderen zouden erin slagen de paspoortcontrole te passeren met eenvoudige, gekleurde en gelamineerde kopieën van (valse) identiteitsbewijzen.
Het systeem op de Canarische Eilanden staat daarmee onder zware druk. De opvang van minderjarige migranten kampt al jaren met een tekort aan middelen. Uiteindelijk betalen de jongeren vaak de prijs voor een vlucht die zij zelf begonnen — of die voor hen werd georganiseerd.
Een leven zonder vangnet
Minderjarige migranten zitten niet opgesloten. Ze mogen naar buiten en kunnen de opvangcentra verlaten. Volgens politiebronnen gebeurt dat zo vaak dat een verdwijning niet altijd meteen wordt gemeld. Wanneer niemand tijdig alarm slaat, kan een jongere volledig uit beeld raken. Sommigen keren na verloop van tijd terug, anderen niet. Wie niet terugkomt, verdwijnt soms voorgoed uit het zicht.
Een opvangmedewerkster trekt een schrijnende vergelijking:
“Toen ik zelf 17 was en probeerde een boot te nemen naar Fuerteventura, belden ze binnen vijf minuten mijn vader.” Er gaat iets mis. Of misschien wel heel veel tegelijk.
Ontruiming grootste migrantenkamp van Catalonië legt spanningen bloot