Saskia Plazier
Na jaren van discussie, overleg en uitstel hebben de Spaanse overheid en de Katholieke Kerk een akkoord gesloten over schadevergoeding voor slachtoffers van kerkelijk misbruik. De Kerk betaalt, de staat houdt toezicht.
Spanje worstelt al jaren met de afhandeling van misbruikzaken binnen de Katholieke Kerk. De omvang van dat misbruik kwam de afgelopen jaren steeds duidelijker aan het licht. Dit kwam mede doordat de Spaanse krant El País in 2018 begon met een grootschalig onderzoek naar kerkelijk misbruik. Veel slachtoffers vielen tot nu toe tussen wal en schip, omdat hun zaak verjaard was of omdat de dader inmiddels was overleden.
Met het nieuwe akkoord komt daar verandering in. Voor het eerst is er sprake van officiële erkenning én financiële genoegdoening zonder dat daar een rechtszaak voor nodig is. In Spanje spreekt men van een historisch akkoord. Politiek en maatschappelijk geldt het als een gevoelig, maar symbolisch belangrijk moment in de relatie tussen staat, kerk en slachtoffers. Na ruim drie jaar onderhandelen is nu een regeling vastgelegd die de impasse moet doorbreken.
De kern van het akkoord
De Spaanse overheid en de Katholieke Kerk hebben afgesproken dat de Kerk voortaan zelf de schadevergoedingen betaalt, terwijl de staat toezicht houdt op de afhandeling. Slachtoffers kunnen zich melden bij een speciale eenheid van het ministerie. Hun dossier gaat vervolgens naar de Defensor del Pueblo, de Spaanse ombudsman. Die beoordeelt elke zaak afzonderlijk en doet een voorstel voor herstel. Dat kan een financiële vergoeding zijn, maar ook een andere vorm van erkenning of ondersteuning.
Als het slachtoffer of de Kerk het niet eens is met het voorstel, volgt overleg binnen een aparte overlegcommissie met vertegenwoordigers van slachtoffers en kerkelijke instanties. Die probeert tot een unaniem besluit te komen. Lukt dat niet, dan neemt de Ombudsman een bindende beslissing. De Kerk heeft toegezegd die uitkomst te accepteren.
Het akkoord werd donderdagochtend ondertekend door Félix Bolaños, minister van het Presidentschap, Luis Argüello, aartsbisschop en voorzitter van de Spaanse bisschoppenconferentie, en Jesús Díaz Sariego, theoloog en voorzitter van de koepel van religieuze orden.
PRIVA schiet tekort
De Kerk probeerde het probleem eerder zelfstandig op te lossen via het programma PRIVA, maar dat leverde weinig op. Van de ruim tweeduizend door de Kerk erkende slachtoffers kreeg slechts een zeer klein deel daadwerkelijk een vergoeding. Ook ontbraken vaste richtlijnen voor de hoogte van de bedragen. In vergelijkbare zaken liepen de vergoedingen soms extreem uiteen: van duizend euro in het ene geval tot meer dan zestigduizend euro in een ander geval.
In de praktijk lag de uiteindelijke beslissing bij afzonderlijke bisschoppen of religieuze orden, wat leidde tot grote verschillen in uitkomst. Voor veel slachtoffers voelde PRIVA daardoor niet als erkenning, maar als een nieuwe drempel.
Slachtoffers van kerkelijk misbruik stappen naar het Vaticaan
Kerk financieel verantwoordelijk
De Katholieke Kerk blijft in alle gevallen verantwoordelijk voor de uitvoering van de definitieve beslissing en de financiële lasten. Als een bisdom of religieuze instelling niet kan betalen, staan de bisschoppenconferentie en de koepel van religieuze orden garant.
De regering benadrukte wel dat dit inmiddels het vierde akkoord is dat in twee regeerperiodes met de Kerk is gesloten. Eerdere afspraken gingen over kerkelijk vastgoed, fiscale bijdragen en de herinrichting van de Vallei van Cuelgamuros (de voormalige Vallei der Gevallenen). Daar komt nu het akkoord over herstel en erkenning van slachtoffers bij.
Cijfers achter het dossier
Bij gebrek aan officiële cijfers houdt El País al jaren een databank bij van misbruikzaken binnen de Kerk. Daaruit blijkt dat 1.571 geestelijken zijn beschuldigd van kerkelijk misbruik en dat er 2.948 slachtoffers zijn geregistreerd. Een grootschalige enquête schetst een nog breder beeld: naar schatting 440.000 mensen in Spanje kregen ooit te maken met misbruik in een religieuze context. Dat leidde tot groeiende frustratie onder slachtoffers en toenemende druk op zowel de Kerk als de politiek.
Jaren wachten op herstel
Voor veel slachtoffers komt het nieuwe akkoord rijkelijk laat. Velen wachten al jaren op erkenning en compensatie. Ze klagen over bureaucratie, trage procedures en het uitblijven van duidelijkheid. Sommigen dienden hun verzoek in nog vóórdat het nieuwe systeem bestond en zitten nog altijd vast in lopende dossiers. Anderen zochten hun toevlucht tot PRIVA, maar ook daar bleef hun zaak vaak liggen.
Daar kwam recent nog een probleem bij: sommige slachtoffers moesten belasting betalen over hun vergoeding, omdat die niet via een rechterlijke uitspraak was toegekend. De regering werkt nu aan een wetswijziging om deze schadevergoedingen vrij te stellen van inkomstenbelasting. Voor slachtoffers is dat een noodzakelijke stap, maar het vertrouwen is daarmee nog niet automatisch hersteld.