Spanje speelt centrale rol in grootste internationale actie tegen illegale afvalhandel

Operatie Custos Viridis. Het was een van de grootste internationale acties tegen milieucriminaliteit van de afgelopen jaren. Spanje speelde samen met Europol en politiediensten uit zo’n zeventig landen een centrale rol in deze operatie. Deze week werd bekend dat er wereldwijd 127.000 ton illegaal afval in beslag is genomen en 337 mensen zijn aangehouden, van wie 41 in Spanje.

Custos Viridis, oftewel ‘beschermer van het groen’, zoals de actie genoemd werd, liep over een periode van ongeveer drie jaar en werd in 2025 afgerond. De operatie werd gecoördineerd door Europol. Daarbij werkte Europol samen met de Spaanse Guardia Civil en opsporingsdiensten uit zo’n zeventig landen. In die periode onderzochten politie- en opsporingsdiensten internationale netwerken die betrokken zijn bij illegale afvalstromen.

Wereldwijd probleem

Illegale afvalhandel is momenteel een van de belangrijkste vormen van milieucriminaliteit wereldwijd. Opsporingsdiensten voerden de afgelopen jaren tientallen onderzoeken uit naar internationale netwerken die met fraude, witwassing en vervalste documenten (gevaarlijke) afvalstromen over de grenzen verplaatsen.

Veel van deze criminele netwerken opereren via parallelle illegale circuits naast de reguliere afvalindustrie. Ze verwerken stedelijk en industrieel afval op frauduleuze wijze en brengen gevaarlijke materialen in omloop. Dat veroorzaakt niet alleen milieuschade, maar kan ook risico’s opleveren voor de volksgezondheid.

“Dit is dé internationale operatie met de grootste impact die we tot nu toe hebben bereikt in de strijd tegen illegale afvalhandel”, aldus José Antonio Alfaro van de Spaanse Guardia Civil, die daarnaast verbonden is aan Europol als hoofd milieudelicten. Volgens Alfaro heeft de operatie ook geholpen om criminele netwerken beter in beeld te krijgen en nieuwe trends in de illegale afvalhandel bloot te leggen.

Cijfers uit Spanje

Het onderzoek leverde in Spanje zelf ook concrete resultaten op. Spanje speelt een belangrijke rol in de illegale afvalhandel, omdat het land fungeert als herkomst-, doorvoer- én bestemmingsland. Daardoor vormt het een belangrijke schakel in de aanpak van illegale afvalhandel en andere vormen van milieucriminaliteit. Custos Viridis richtte zich in Spanje zowel op controles aan de grens als op inspecties bij afvalverwerkingsbedrijven.

Uit het onderzoek kwamen onder meer de volgende cijfers naar voren:

• Spaanse autoriteiten voerden 23 operaties tegen illegale afvalhandel uit.

• Daarbij hield de politie 41 verdachten aan.

• Onderzoekers ontdekten 77 ton afval.

• De politie nam daarnaast 5.400 kilo koelgassen in beslag.

• Dat voorkwam volgens de Guardia Civil de uitstoot van ongeveer 6.300 ton CO₂, vergelijkbaar met de uitstoot van ongeveer 1.300 auto’s.

• Onderzoekers ontdekten ook 250 voertuigen die illegaal waren ingevoerd.

• Daarnaast ontdekten onderzoekers ongeveer 3.000 vervalste documenten die illegaal afvaltransport moesten verhullen.

Het grootste deel van het illegale afval dat Spanje bereikt komt uit Frankrijk en Italië. Het afval komt het land vooral binnen via de havens van Barcelona, Valencia, Santander en Algeciras, maar ook via de grensovergangen met Frankrijk bij La Jonquera (Catalonië) en Irún (Baskenland).

Brandstichting bij afvalverwerking

In Spanje zien onderzoekers nog een opvallende ontwikkeling. Criminelen stichten steeds vaker brand in afvalverwerkingsinstallaties om illegaal afval kwijt te kunnen raken. Daarmee verdwijnen de sporen van illegale afvalstromen.

Bovendien ontstaan branden bij recyclingbedrijven opvallend vaak in de maanden januari en februari. Dat zijn wintermaanden, waardoor droogte of hitte als oorzaak minder voor de hand ligt, en het dus waarschijnlijker is dat de branden opzettelijk worden aangestoken.

Handel in koelgassen en andere afvalstromen

Een belangrijk onderdeel van het onderzoek richtte zich op de handel in F-Gas. Dat zijn gefluoreerde koelgassen die onder meer worden gebruikt in airconditioning en koelsystemen. Deze gassen hebben een sterk broeikaseffect en voor het gebruik ervan gelden strenge regels in de EU.

Volgens Europol kan de illegale handel in deze koelgassen alleen al een waarde hebben van 15 tot 20 miljoen euro. De verschillende afvalstromen die tijdens de operatie zijn onderschept vertegenwoordigen samen naar schatting minstens 31 miljoen euro aan illegale inkomsten.

Onderzoekers troffen daarnaast onder meer plastic, metalen onderdelen, elektronisch afval, banden en textiel aan. Criminele netwerken exporteren dit afval vaak naar landen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika, waar de controle op verwerking minder streng is.

Internationale samenwerking

Operaties tegen illegale afvalhandel komen vaker voor in Spanje. Vorig jaar ontmantelde de Spaanse milieudienst Seprona bijvoorbeeld een internationaal netwerk dat jaarlijks ongeveer 40.000 ton stedelijk afval uit Italië naar Spaanse stortplaatsen bracht.

Operatie Custos Viridis was echter veel groter van schaal en liep in zo’n zeventig landen. Ook Nederlandse autoriteiten namen deel aan de internationale samenwerking, die volgens Europol nodig is om de groeiende internationale handel in illegaal afval aan te pakken.

Criminele afvalhandel: Spanje als vuilnisbelt van Europa