Else Beekman
Spanje wil afrekenen met zijn verleden en een einde maken aan de geheimhouding van documenten uit de Franco-tijd. Het kabinet wil met een nieuwe wet de tot nu toe geldende automatische geheimhouding van 45 jaar geleden en daarvoor opheffen, zodat historische informatie uit de transitieperiode dat Spanje van een dictatuur in een democratie veranderde eindelijk publiek kan worden.
Volgens de nieuwe wet worden documenten automatisch geclassificeerd en gedeclassificeerd op basis van het risico voor de nationale veiligheid. Hiervoor worden vier categorieën in het leven geroepen: alto secreto (zeer geheim), secreto (geheim), confidencial (vertrouwelijk) en restringido (beperkt toegankelijk). Alleen de ministerraad kan documenten als zeer geheim of geheim bestempelen.
Geheimhouding na 60 jaar automatisch opgeheven
Belangrijk in de nieuwe wet is de automatische opheffing na een vastgestelde termijn van geheimhouding van informatie. Die termijn gaat van 4 jaar voor de lichtste categorie tot 60 jaar voor documenten van het hoogste geheimhoudingsniveau.
Documenten van vóór 1981 vallen in principe onder deze regeling. Dus ook documenten over de dictatuur en de Transitie naar democratie. Dat betekent dat duizenden documenten uit de tijd van Franco en de eerste jaren van de democratie openbaar kunnen worden.
Toch biedt de nieuwe wet ruimte voor uitzonderingen. Als autoriteiten kunnen aantonen dat openbaring nog steeds een ernstig risico vormt, mag een document opnieuw geclassificeerd worden. Deze herclassificatie moet wel jaarlijks herzien worden.
Transparantie én sancties
De wet bevat eveneens bepalingen die het publiek toegang geven tot documenten buiten de standaardtermijnen. Alleen is dan wel de voorwaarde dat men een gerechtvaardigd belang kan aantonen. De verantwoordelijke overheidsdienst heeft dan zes maanden om te reageren. Komt er binnen die termijn geen reactie, dan mag men in beroep gaan bij de rechter.
Tegelijkertijd worden zware boetes opgelegd voor wie informatie zonder toestemming publiceert. De hoogste boete voor het lekken van zeer geheime documenten is vastgesteld op 2,5 miljoen euro – iets lager dan in de vorige versie van het wetsvoorstel. Ook gevangenisstraffen blijven mogelijk via het Spaanse wetboek van strafrecht.
Toegang tot informatie over mensenrechtenschendingen
Met dit wetsvoorstel wil Spanje niet alleen voldoen aan internationale normen van de NAVO en de EU, maar ook een hoofdstuk van zijn recente geschiedenis openbreken. Onderzoekers, historici, journalisten en familieleden van slachtoffers van het regime hopen zo eindelijk toegang te krijgen tot informatie over mensenrechtenschendingen en staatsbesluiten uit de tijd van Franco.
De prioriteit ligt volgens het voorstel bij documenten die gaan over ernstige mensenrechtenschendingen. De verwachting is dat deze informatie binnen afzienbare tijd beschikbaar komt voor het publiek.
Wetswijziging moet licht werpen op burgeroorlog en Franco-regime