Else Beekman
Toegankelijke zorg voor iedereen, ook voor migranten zonder papieren, dat is het doel van de Spaanse regering die de regels voor universele zorg heeft aangescherpt. Sinds 13 maart 2026 geldt in het hele land één landelijke procedure voor mensen zonder geldige verblijfsvergunning die gebruik willen maken van de publieke gezondheidszorg. De regering wil daarmee een einde maken aan de verschillen tussen regio’s en de toegang tot zorg eenvoudiger maken.
De nieuwe regels staan in Koninklijk Besluit 180/2026. Dat werd op 12 maart 2026 gepubliceerd in het Spaanse staatsblad BOE en trad een dag later in werking. Het besluit werkt bestaande wetgeving verder uit en zorgt ervoor dat de voorwaarden voor toegang tot de publieke zorg niet langer per autonome regio verschillen.
Dat is een belangrijke stap. Al hadden mensen zonder verblijfsvergunning sinds 2018 in principe al recht op zorg onder dezelfde voorwaarden als Spanjaarden. Desondanks liepen zij in de praktijk vaak tegen verschillende regionale eisen aan. Sommige regio’s vroegen om een minimale periode van inschrijving bij de gemeente, terwijl andere regio’s soepeler waren.
Inschrijving bij de gemeente niet langer de enige optie
Een van de opvallendste veranderingen is dat een padrón, het bewijs van inschrijving bij de gemeente, niet langer de enige manier is om aan te tonen dat iemand daadwerkelijk in Spanje verblijft. Voortaan mogen ook andere documenten worden gebruikt. Denk aan een schoolinschrijving, een verklaring van sociale diensten, rekeningen op naam van de aanvrager, een consulaire registratie of andere officiële documenten die verblijf in Spanje aannemelijk maken.
Voor veel mensen maakt dat het verschil. Juist wie in een kwetsbare situatie zit, heeft niet altijd direct toegang tot een geldige gemeentelijke inschrijving.
Snellere toegang via gezondheidscentrum of ziekenhuis
Volgens de nieuwe regeling kan de aanvraag rechtstreeks worden gestart in een gezondheidscentrum of ziekenhuis. Daarbij moet de aanvrager een verklaring op erewoord invullen. Daarin staat dat hij of zij niet via een andere route verzekerd is, geen recht uit een ander land kan meenemen en dat er geen derde partij is die de zorgkosten moet betalen.
Na die aanvraag krijgt de betrokkene automatisch een voorlopig document. Daarmee ontstaat direct toegang tot de publieke zorg, ook terwijl het dossier nog wordt beoordeeld. Dat voorlopige recht geldt in heel Spanje. Er is wel een uitzondering: voor plaatsing op transplantatiewachtlijsten blijft een minimale feitelijke verblijfsduur van twee jaar in Spanje gelden.
Extra bescherming voor kwetsbare groepen
De regeling benadrukt ook dat bepaalde groepen onmiddellijk en effectief toegang moeten krijgen tot zorg. Het gaat onder meer om minderjarigen, zwangere vrouwen, slachtoffers van geweld of mensenhandel, mensen die internationale of tijdelijke bescherming aanvragen en personen met een handicap.
Ook vrouwen die een zwangerschapsafbreking aanvragen binnen de wettelijke kaders vallen onder die extra bescherming. De bedoeling is duidelijk: medische hulp mag voor deze groepen niet stranden in papierwerk of regionale verschillen.
Niet alleen voor mensen zonder papieren
De nieuwe regels hebben een bredere reikwijdte. Ook Spanjaarden die in het buitenland wonen en tijdelijk naar Spanje terugkeren, krijgen ruimere toegang tot de publieke zorg. Dat gold eerder vooral voor werkenden en gepensioneerden, maar wordt nu uitgebreid. Daarnaast hoeven mensen die vanwege een kwetsbare financiële positie zijn vrijgesteld van betaling voor medicijnen, ook niet langer te betalen voor orthopedische hulpmiddelen of prothesen.
Geen nieuw recht, wel duidelijkere toepassing
De Spaanse regering presenteert deze stap vooral als een manier om een bestaand recht beter uit te voeren. Mensen zonder verblijfsvergunning waren namelijk niet volledig uitgesloten van zorg. Dat recht was de afgelopen jaren al wettelijk geregeld, maar de toepassing verschilde per regio en leidde geregeld tot onduidelijkheid.
Met deze landelijke regeling wil Madrid die wirwar aan voorwaarden vervangen door één duidelijk systeem. Voor veel betrokkenen betekent dat minder bureaucratie en sneller toegang tot medische hulp.