Else Beekman
In Spanje hebben dit jaar naar schatting vijf miljoen mensen het contact met een familielid of vriend verbroken vanwege politieke verschillen. Dat blijkt uit de ‘Atlas van de polarisatie 2025’, een onderzoek van de internationale organisatie More in Common. De uitkomsten tonen een samenleving waarin meningsverschillen steeds vaker onoverbrugbaar blijken en niet alleen op sociale media, maar ook aan de eettafel en tussen familieleden en vrienden.
December is traditioneel de maand van samenkomen: kerstvieringen, etentjes met collega’s, borrels met vrienden en familie. Maar het adagium in deze feestmaand lijkt steeds meer te zijn: pas op wat je zegt. Volgens het rapport vormen gesprekken over onderwerpen als Gaza, migratie, klimaat, griepepidemie of corruptie steeds vaker aanleiding voor spanningen. Soms loopt het zó hoog op, dat mensen besluiten elkaar niet meer te spreken.
More in Common schat dat dit in 2025 bij zo’n vijf miljoen Spanjaarden is gebeurd. Daarnaast zegt 20% betrokken te zijn geweest bij felle discussies tijdens kerst- of oudejaarsiners, en heeft 15% een WhatsApp-groep verlaten om politieke spanningen te vermijden.
Zo besloot Javier na herhaalde ruzies met zijn broer om familiebijeenkomsten te beperken tot het hoogstnoodzakelijke. “Ik wil niet dat onze kinderen getuige zijn van verhitte discussies die nergens toe leiden,” zegt hij. Binnen zijn familie geldt nu een stilzwijgende afspraak: geen politiek aan tafel.
De psychologische impact van politieke verschillen
Onderzoekers signaleren dat de polarisatie steeds meer het persoonlijke domein binnendringt. “We zijn van rationeel debat over ideeën verschoven naar het emotioneel afwijzen van mensen met andere overtuigingen,” stelt politicoloog Ismael Crespo. Hij spreekt van ‘affectieve polarisatie’: we voelen ons verbonden met mensen die hetzelfde denken en wantrouwen of verachten de ander. “We zijn geen toeschouwers meer in het politieke debat,” zegt hij, “maar hooligans geworden.”
Sociologe Marta Fraile waarschuwt voor het normaliseren van wat zij noemt “toxiciteit in het debat”: het ridiculiseren en ontmenselijken van andersdenkenden. Ze noemt dat een gevaarlijke ontwikkeling, vooral omdat deze retoriek ook steeds vaker voorkomt in media en politiek.
Wie zijn de meest polariserende figuren?
In het onderzoek worden premier Pedro Sánchez en Vox-leider Santiago Abascal het vaakst genoemd als polariserende figuren. Isabel Díaz Ayuso, de regiopresident van Madrid, volgt op enige afstand. Opvallend is dat deze beoordeling sterk afhangt van de eigen politieke voorkeur. Voor socialistische kiezers staat Sánchez pas op plek drie, terwijl Vox-aanhangers Abascal op plek twee zetten.
Ook Carles Puigdemont wordt in het onderzoek genoemd, vooral door kiezers van de conservatieve Partido Popular. Veel respondenten erkennen dat ook hun ‘eigen’ leiders bijdragen aan de verhitte sfeer.
Spaans onderzoek: Waarom ons brein helpt bij het verspreiden van desinformatie op sociale media
Een samenleving onder druk, maar niet zonder hoop
More in Common ziet de piek in polarisatie vooral in de eerste maanden van 2024, rond het debat over de omstreden amnestiewet. Toch blijkt uit het onderzoek ook dat zes op de tien Spanjaarden geloven dat het nog mogelijk is om de eenheid te herstellen.
Zeven op de tien respondenten zeggen bovendien dat zij recent nog een respectvol gesprek hebben gehad met iemand die anders denkt, en één op de vijf geeft aan daadwerkelijk van mening te zijn veranderd na zo’n gesprek.
Weg uit de loopgraven
Zowel More in Common als wetenschappers pleiten voor een ‘verlaging van het volume’. Politici zouden het goede voorbeeld moeten geven door minder confronterend te debatteren en vaker te zoeken naar overeenstemming. “Wat we tegenover ons hebben is geen vijand, maar een mens,” zegt Fraile. “Dat besef moet terugkeren als we verder willen met elkaar.”
Tips om polarisatie te voorkomen
Gesprekken hoeven natuurlijk niet te ontsporen, ook al lopen de meningen flink uiteen. Onderzoekers geven een paar eenvoudige tips die kunnen helpen om de sfeer goed te houden, juist in families of vriendengroepen waar de spanningen soms oplopen.
Herken wanneer het schuurt
Zodra je merkt dat het zwart-wit wordt of er harde oordelen vallen, helpt het om het tempo wat te verlagen. Soms is het beter om het onderwerp even te laten rusten.
Relatie boven het gelijk
Benadruk wat de ander voor je betekent, zeker als het een dierbare is. Dat haalt de druk van het gesprek af en voorkomt dat het escaleert.
Stel vragen, poneer geen stellingen
Vraag naar iemands ervaringen of drijfveren in plaats van in discussie te gaan. Vragen als “waarom raakt dit jou zo?” maken het persoonlijker en minder confronterend.
Zoek wat je deelt
Begin met iets waarover je het wel eens bent: veiligheid, rechtvaardigheid, zorg voor anderen en bouw van daaruit verder.
Kies je moment
Een zwaar onderwerp in een volle appgroep of aan een drukke tafel? Misschien is een rustig, persoonlijk moment als je een één-op-één-gesprek voert beter.
Grenzen stellen mag
Respect tonen betekent niet dat je alles hoeft te accepteren. Het is prima om te zeggen: “Zo wil ik niet over mensen praten.”
En heel praktisch: parafraseer wat de ander zegt om te laten merken dat je luistert, en spreek vanuit jezelf (“ik merk dat ik stilval als…”) in plaats van te beschuldigen.
Spanje pakt polarisatie aan en stelt onderzoek in naar alle haatdelicten