Else Beekman
Kunstmatige intelligentie (AI) ontwikkelt zich razendsnel en maakt ons leven op veel manieren makkelijker. Helaas heeft die groei ook een keerzijde: een explosief stijgend energie- en waterverbruik. Experts waarschuwen dat dit verbruik door AI binnen enkele jaren tot grote druk op het milieu kan leiden, ook in Spanje.
AI-systemen worden getraind en ingezet via grote datacentra. Die draaien allemaal op duizenden krachtige computers waarvoor enorme hoeveelheden stroom nodig zijn. Volgens cijfers van de Internationale Energieagentschap (IEA) gebruiken datacentra momenteel al 1 tot 1,3 procent van de wereldwijde elektriciteit.
Als de huidige trend doorzet, zou dat verbruik kunnen verdubbelen of zelfs verdrievoudigen richting 2030. In het meest extreme scenario zou het verbruik door AI zelfs goed kunnen zijn voor 20 procent van het wereldwijde elektriciteitsgebruik. Dat is een hoeveelheid die vergelijkbaar is met het totale verbruik in landen als Duitsland of Japan samen.
AI slurpt water
Daarnaast speelt waterverbruik een fundamentele rol. Een rol die voor de buitenwereld vaak buiten beeld blijft. Water wordt in datacenters gebruikt om de servers te koelen. Dat gebeurt direct via koelinstallaties of indirect via energiecentrales die zelf ook weer water nodig hebben voor koeling.
Gemiddeld heeft een datacentrum zo’n twee liter water per kilowattuur nodig om te koelen. Wat dit betreft ziet het er voor de toekomst niet rooskleuriger uit: de IEA verwacht een verdubbeling van het waterverbruik in 2030, tot mogelijk 1.200 miljard liter per jaar.
Wat is de herkomst van het water gebruikt door Amazon voor datacenters in Spanje?
Spanje wil Europese datahub worden
Ook Spanje speelt een steeds grotere rol in deze ontwikkelingen rond kunstmatige intelligentie. Het land profileert zich als een van de belangrijkste digitale knooppunten van Europa. Het land ligt strategisch, heeft een sterke glasvezelinfrastructuur en kan bogen op een groeiende capaciteit aan hernieuwbare energie. Daarmee trekt Spanje de aandacht en investeringen aan van grote techbedrijven zoals Microsoft, Amazon Web Services en Meta.
In deze datacenterhausse zijn Madrid, Aragón en Catalonië koplopers. Alleen al in de regio Madrid zijn momenteel meer dan twintig grote datacentra actief of in aanbouw. In Aragón bouwt Amazon een van zijn grootste Europese campussen, met een geschatte jaarlijkse waterbehoefte van tientallen miljoenen liters.
Het probleem is dat die ambities flink botsen met een andere realiteit: Spanje kampt al jaren met droogte, vooral in het zuiden en binnenland. Lokale milieugroepen en bewoners uiten hun zorgen over de druk die deze digitale infrastructuur op toch al kwetsbare watervoorraden legt.
In Spanje verbruikten datacentra volgens gegevens van de Spaanse overheid in 2022 naar schatting meer dan 10 miljard liter water, waarbij de regio Madrid met afstand de grootste gebruiker was. Datacentra in de hoofdstad waren goed voor ruim 7 procent van het totale stedelijke waterverbruik.
AI groeit, maar waar moet het water vandaan komen?
Extra zorgelijk is dat veel nieuwe datacentra juist in gebieden waar waterschaarste heerst worden gebouwd. Denk aan het westen van de VS, het binnenland van Spanje, Nederland en delen van Azië. In deze regio’s kan AI zorgen voor extra druk op de watervoorziening, die ook al zwaar wordt belast door landbouw en huishoudens.
Volgens de Universiteit van Illinois kan het specifieke waterverbruik door AI wereldwijd oplopen tot tussen de 4.200 en 6.600 miljoen kubieke meter per jaar in 2027.
In Spanje waarschuwen onderzoekers dat het merendeel van het waterverbruik indirect plaatsvindt, via elektriciteitsopwekking met fossiele brandstoffen of thermische centrales. Daarom is het Spaanse energiebeleid, met focus op hernieuwbare bronnen, essentieel om de watervoetafdruk van digitale technologieën binnen de perken te houden.
Stroomnet Spanje kraakt onder digitale ambities
De problemen rond de forse groei van AI stoppen niet bij water en energieverbruik alleen. Ook het Spaanse stroomnet begint te piepen en kraken onder de snelle groei van datacentra. De grote stroomuitval op 28 april 2025, waarbij Spanje urenlang deels zonder stroom zat, maakte al pijnlijk duidelijk hoe kwetsbaar het netwerk is. De oorzaak lag in spanningsproblemen en overbelasting van het net, precies de risico’s die bij een sterke groei van datacentra opnieuw kunnen opspelen.
Volgens een rapport van de Spaanse brancheorganisatie Aelec kan meer dan 83 procent van de aansluitpunten in het elektriciteitsnet geen nieuwe verbindingen meer aan. In 2024 werd ongeveer de helft van alle aanvragen voor nettoegang (samen goed voor 67 gigawatt) afgewezen wegens gebrek aan capaciteit. Opvallend: bijna een derde van die aanvragen kwam van datacentra. Het risico bestaat dat sommige projecten hierdoor ‘vastlopen’ nog voordat ze operationeel zijn.
Deze netverzadiging werpt een schaduw over de digitale ambities van Spanje. Grote energiebedrijven zoals Endesa en Iberdrola vinden de voorgestelde vergoedingstarieven voor netinvesteringen onvoldoende om noodzakelijke uitbreidingen te bekostigen. Volgens het ministerie voor Ecologische Transitie is er sinds 2020 al voor ruim 43 gigawatt aan netwerkcapaciteit toegekend, waarvan 12 gigawatt specifiek voor datacentra. De overheid vreest dan ook dat de sector de toekomstige vraag overschat. Zo waarschuwde vicepremier en energieminister Sara Aagesen eerder dit jaar voor een mogelijke ‘datacenterbubbel’.
Zijn er oplossingen?
Aan oplossingen voor het groeiende verbuik door AI van water en energie wordt wel gewerkt. Men ontwerpt steeds efficiëntere chips en koeltechnieken die minder of geen water nodig hebben. Ook het hergebruik van warmte en de inzet van hernieuwbare energie kunnen helpen om de impact te verkleinen. Toch blijft er onzekerheid bestaan over hoe groot de stijging in verbruik door AI precies zal zijn, en hoe de wereld, en ook Spanje, daarop zal reageren.
Spanje wil strengere regels voor datacenters: winst voor buurt én milieu?