Else Beekman
Sinds de herverkiezing van Donald Trump verlaten steeds meer Amerikaanse wetenschappers hun thuisland. Angst voor politieke inmenging, verlies van financiering en onzekerheid over verblijfsstatus zet onderzoekers ertoe aan hun toekomst elders te zoeken. Ook Catalonië profiteert van deze ontwikkeling. De Amerikaanse wetenschappers Catalonië die recent zijn neergestreken, passen in een bredere beweging waarbij Europa steeds aantrekkelijker wordt voor toptalent uit de Verenigde Staten.
Onder universiteiten en onderzoeksinstellingen in de Verenigde Staten heerst sinds Trump’s herverkiezing een gespannen sfeer. Wetenschappers vertellen dat onderzoeksprogramma’s worden stopgezet, subsidies worden bevroren en gevoelige thema’s steeds vaker worden vermeden. Vooral vakgebieden die raken aan evolutie, klimaat of diversiteit liggen onder een vergrootglas.
Volgens onderzoekers is het academische debat niet meer vrij. Projecten worden herschreven om politieke weerstand te vermijden en buitenlandse wetenschappers vrezen voor hun juridische positie. Die onzekerheid leidt tot een groeiende interesse in Europa, waar onderzoekscentra in steden als Barcelona en Madrid het afgelopen jaar opvallend veel aanvragen ontvingen.
Hammond en Almécija als voorbeeld van bredere trend
Binnen die internationale verschuiving passen ook de paleoantropologen Ashley S. Hammond en Sergio Almécija. Beiden bouwden meer dan tien jaar aan een academische loopbaan in de Verenigde Staten, onder meer aan universiteiten en musea in New York. Inmiddels werken zij bij het Institut Català de Paleontologia Miquel Crusafont (ICP) in Sabadell, waar zij nieuwe onderzoeksgroepen leiden rond menselijke evolutie.
Zij zijn niet de eersten die deze stap zetten, maar wel een zichtbaar voorbeeld van hoe ervaren wetenschappers bewust kiezen voor stabiliteit en academische vrijheid. “Onder Trump is het bestuderen van menselijke evolutie steeds problematischer geworden,” zegt Almécija in de krant El Periódico. “Zelfs het gebruik van het woord ‘evolutie’ kan gevolgen hebben voor de financiering.”
Politieke druk raakt onderzoek en financiering
Volgens Almécija worden vooral projecten met veldwerk buiten de VS geraakt, zoals archeologische opgravingen in Afrika. “Collega’s van mij zagen projecten van meer dan een miljoen dollar zonder uitleg verdwijnen,” vertelt hij. Die onzekerheid treft niet alleen lopend onderzoek, maar ook jonge wetenschappers en promovendi. Voor hen wordt perspectief steeds schaarser.
Buitenlandse onderzoekers voelen zich extra kwetsbaar. Angst om visa te verliezen of niet terug te mogen keren na veldwerk zorgt ervoor dat sommigen hun onderzoeksrichting aanpassen of zelfs besluiten te vertrekken.
Catalonië zet in op internationaal talent
Voor de Amerikaanse wetenschappers Catalonië biedt de regio juist kansen. Via programma’s als ICREA en Catalunya Talent Bridge investeert de Catalaanse overheid actief in het aantrekken van internationaal toponderzoek. Wetenschappers krijgen startfinanciering, ruimte om eigen teams op te bouwen en vooral tijd om zich op onderzoek te concentreren.
Catalonië wil de komende jaren tientallen topwetenschappers uit de Verenigde Staten aantrekken. Ook op nationaal niveau zet Spanje in op deze internationale talentstroom, die wordt gezien als een kans om het Europese onderzoekslandschap te versterken.
Ook Spanje biedt via het ATRAE-programma rond 1 miljoen euro per onderzoeker om buitenlandse toppers naar Spaanse centra te halen. De expliciete focus hierbij ligt op wetenschappers in de VS die zich door Trumps beleid “verfoeid” voelen.
Persoonlijke én wetenschappelijke keuze
Voor Almécija betekent de overstap een terugkeer naar zijn geboorteregio na meer dan vijftien jaar in het buitenland. Voor Hammond is het haar eerste langdurige verblijf in Spanje. Samen met hun gezin begonnen zij aan een nieuw hoofdstuk. “Het voelde als een sprong in het diepe,” zegt Almécija. “Maar terwijl werken in de VS steeds lastiger werd, gingen hier deuren open.”