Else Beekman
In Catalonië hoort een poepend boomstammetje en een mannetje met de broek omlaag gewoon bij Kerstmis. Deze Catalaanse kersttraditie vol humor en symboliek is voor velen onmisbaar in de feestperiode. Wat op het eerste gezicht vreemd lijkt, heeft diepe culturele wortels en groeit zelfs buiten Spanje in populariteit.
Een van de bekendste uitingen is de Caga Tió, oftewel de ‘poepende boomstam’, die vanaf begin december een vaste plek krijgt in veel Catalaanse huiskamers.
Zo werkt de poepende boomstam
Het ritueel draait om een boomstammetje dat wordt voorzien van een gezicht, een rode Catalaanse muts (barretina) en soms zelfs benen. Vanaf 8 december, de dag van Maria Onbevlekte Ontvangenis, beginnen gezinnen met het voeren van de Tió de Nadal, zoals hij officieel heet. Etensrestjes, fruit en snoep worden ’s avonds onder een dekentje gelegd, zodat hij lekker warm blijft.
Op kerstavond is het tijd voor de grote finale. Terwijl de kinderen zogenaamd even gaan bidden voor cadeautjes, verstoppen de ouders in het geheim wat lekkers onder het dekentje. Daarna slaan de kinderen vrolijk op de boomstam terwijl ze een speciaal lied zingen dat hem aanspoort om cadeautjes te ‘poepen’.
Een vreemd tafereel? Misschien. Maar in Catalonië is het een kersttraditie vol warmte en plezier die van generatie op generatie wordt doorgegeven.
Tió en Tiona: in alle soorten en maten
De Caga Tió is er tegenwoordig in allerlei vormen: van simpele houtblokken met een gezicht tot kleurrijke, met de hand versierde varianten. In steeds meer gezinnen maakt ook de vrouwelijke tegenhanger, de Tiona, haar opwachting. Gekleed in allerlei kleuren en stijlen duikt ze op in winkels, scholen en woonkamers.
De caganer: poepend mannetje in de kerststal
Naast de boomstam is er nog een ander poepend figuurtje dat onlosmakelijk verbonden is met de Catalaanse kerst: de caganer (letterlijk: kakker). Het is een klein beeldje dat je in veel Catalaanse kerststallen tegenkomt, met de broek naar beneden, hurkend met de billen bloot.
Traditioneel stelt de caganer een Catalaanse boer voor, maar inmiddels bestaan er duizenden varianten: van beroemdheden tot stripfiguren. Lionel Messi, Angela Merkel, Charlie Chaplin of zelfs de kerstman: allemaal zijn ze vereeuwigd als caganer. Een vleugje humor naast het serieuze kerstverhaal.
Waarom een poepfiguur in je kerststal?
De oorsprong van de caganer ligt vermoedelijk in de 16e of 17e eeuw. Volgens historici weerspiegelde het de toenmalige hang naar realisme: een eerlijke weergave van het gewone leven, inclusief het lichamelijke.
Maar er zit meer achter. Volgens de Catalaanse historicus Enric Ucelay-Da Cal symboliseert de caganer vruchtbaarheid, voorspoed en geluk. “Uitwerpselen staan gelijk aan bevruchting, geld en geluk,” aldus de emeritus hoogleraar. Een kerststal zonder caganer? Dat zou ongeluk brengen, zo wil het geloof.
Van ambacht tot wereldwijde hype
Traditionele caganers worden met de hand gemaakt van klei, gebakken op meer dan 1.000 graden en daarna beschilderd. Toch zijn er ook eetbare versies van het poepend mannetje van chocolade en zeep, of zelfs van glas. Verzamelaar Marc-Ignasi Corral bezit meer dan 200 exemplaren: “Ik heb ze in alle soorten, sommige zijn té mooi om op de wc te zetten,” grapt hij.
Wat ooit een lokale traditie was, is inmiddels wereldwijd bekend. De site caganer.com verkoopt naar onder meer de VS, Duitsland, Japan en Italië. Beroemde koppen als Donald Trump, David Bowie en Joe Biden zijn internationale bestsellers – zij het met de broek omlaag.
De zoektocht naar de perfecte boomstronk
In de aanloop naar kerst trekken steeds meer Catalaanse gezinnen de bossen in, op zoek naar een geschikte boomstronk om te gebruiken als Tió de Nadal. Een leuke activiteit met kinderen, maar de autoriteiten waarschuwen: beschadig de natuur niet en laat beschermde planten met rust.
Hulst en muizedoorn zijn bijvoorbeeld beschermd in Spanje en mogen niet zomaar geplukt worden. De mirte (myrtus communis) mag dat wel, al wordt ook daarvoor een bezoek aan een kwekerij aanbevolen.
Leven in traditie en vrolijkheid
De charme van de Catalaanse kersttradities zit in de mix van eenvoud, symboliek en plezier. Ze herinneren eraan dat kerst niet alleen draait om grote diners of dure cadeaus, maar ook om samen zijn, lachen en tradities doorgeven. Poepend of niet — in Catalonië doen ze het op hun eigen manier.
Onbekende weetjes over Tió en caganer
1. De Caga Tió heeft een langere traditie met vuur en as
Oorspronkelijk was het niet alleen een poepend boomstammetje: het stuk hout dat later de Tió de Nadal werd, werd in vroeger tijden na Kerstmis verbrand in de open haard. De as uit dat vuur werd daarna over velden en stallen verspreid als een ritueel om het land vruchtbaar te maken voor het nieuwe jaar — een gebruik dat aansluit bij oude winterzonnewende‑rituelen.
2. Caga Tió gaf vroeger ook andere dingen dan snoep
In vroegere tijden “poepte” de Tió niet alleen snoep en kleine cadeaus, maar ook traditioneel voedsel voor de feestdagen, zoals torró (een soort nougat), gedroogde vijgen, en zelfs zoute haring, knoflook of uien, vooral als teken dat kinderen stout waren geweest.
3. De naam Caga Tió komt niet oorspronkelijk uit het liedje
Hoewel tegenwoordig iedereen het blok hout “Caga Tió” noemt, komt die term niet voor in de oude traditie zelf. Die naam — letterlijk “poepende boomstronk” — is afgeleid van teksten in de traditionele liedjes die bij het ritueel worden gezongen. Het woordgebruik als naam is pas later populair geworden.
4. De caganer komt ook elders voor dan alleen Catalonië
Het poepende figuurtje in de kerststal is vooral bekend in Catalonië, maar vergelijkbare beelden duiken op in andere regio’s zoals Valencia, de Balearen, Andorra, Murcia, Portugal en zelfs delen van Zuid‑Italië (zoals Napels), waar het een lokale variatie krijgt.
5. De caganer traditie wordt gelinkt aan heel oude fertiliteitsrituelen
Antropologen verwijzen de oorsprong van de caganer niet alleen naar humor, maar naar oudere vruchtbaarheidsrituelen uit Europa die teruggaan tot barokke en pre‑barokke tijden. Volgens deze interpretatie symboliseert het poepen de vruchtbaarheid van de aarde voor het komende jaar, een thema dat in veel oude feesten rond de winterzonnewende terugkomt.
6. Caganer was ooit deel van alledaagse kunst en voorstellingen
Voordat het een kerststalfiguurtje werd, dook het beeld van een poepend persoon al op in andere kunstuitingen — zoals 17e‑eeuwse tegels en schilderijen die scènes uit het gewone leven lieten zien — wat erop wijst dat dit lichaamsaspect vroeger gewoon onderdeel was van realistische kunst in de regio.
7. In sommige dorpen is de Tió‑zoektocht een gezamenlijk dorpsfeest
In sommige kleine Catalaanse dorpen organiseren gemeenschappen openbare ‘Caçations’ (hunts) waarbij kinderen (en soms families) samen een geschikte boomstronk in het bos zoeken als deel van de kerstvoorbereidingen. Dit maakt het ritueel meer dan alleen een huistraditie; het is een lokaal sociaal gebeuren.
Hoe vieren Spanjaarden Kerstmis?