Else Beekman
De oorzaken van de Spaanse burgeroorlog en de dictatuur van Franco blijven voor veel Spanjaarden een mysterie. Generaties zijn opgegroeid zonder hierover les te krijgen op school. Ook anno 2025 is de informatie die leerlingen krijgen summier. Hoe komt dat? En wat had er eigenlijk wél onderwezen moeten worden?
Voor Nederlandstaligen met belangstelling voor Spanje is het vaak opvallend hoe beperkt de kennis over deze ingrijpende periode soms is, zelfs onder jonge Spanjaarden.
Hoewel de Spaanse burgeroorlog (1936–1939) en de dictatuur van Franco (1939–1975) de samenleving diepgaand hebben gevormd, is deze geschiedenis in het Spaanse onderwijs decennialang nauwelijks aan bod gekomen. Het is algemeen bekend dat de beste geschiedenisboeken over die periode werden geschreven door buitenlanders, vooral Britten, en niet door Spanjaarden. Pas sinds deze eeuw wordt er voorzichtig ruimte gemaakt in het lesprogramma, en nog altijd speelt politiek daarbij een rol.
‘Spanje in vrijheid’: Herdenking 50 jaar na Franco met reflectie en controverse
Wat Spanjaarden hadden moeten leren
De Spaanse historicus Juan Sisinio Pérez Garzón, emeritus hoogleraar moderne geschiedenis aan de universiteit van Castilla- La Mancha en auteur van het boek Breve historia de España (Korte geschiedenis van Spanje), beschrijft in heldere bewoordingen in de krant Público wat leerlingen in Spanje eigenlijk hadden moeten leren en vaak nog steeds niet leren.
Zijn analyse biedt een overzicht van de feiten en legt uit waarom dit stuk geschiedenis zo gevoelig blijft in Spanje.
Geschiedenis zonder einde in de klas
Tot ver in de jaren negentig bleef in Spaanse klaslokalen stil over de burgeroorlog en de dictatuur. Ook na het herstel van de democratie in de jaren zeventig meden scholen het onderwerp. Pas na de invoering van de Wet op de Historische Herinnering in 2007 onder de toenmalige PSOE-regering van premier José Luis Rodríguez Zapatero werd het verplicht onderdeel van het curriculum. Maar ook nu nog komt het onderwerp vaak pas aan bod in de laatste klas van de middelbare school, en lang niet altijd volledig.
Volgens Sisinio komt dat mede doordat de thema’s vaak achteraan in het lesboek staan. “Als je daar niet aan toe komt, wordt het gewoon overgeslagen”, zegt hij. Bovendien bepaalt elke docent zelf hoe hij of zij de stof behandelt. “Drie tot vier uur geschiedenisles per week is niet genoeg om deze complexe periode echt te doorgronden.”
Verklaring van gebrekkig Franco-onderwijs op Spaanse scholen
Dat de Spaanse burgeroorlog en de dictatuur van Franco zo weinig aan bod komen in het onderwijs, heeft meerdere oorzaken. Na de dood van Franco in 1975 koos Spanje voor het “pact van het vergeten” door naar een democratie over te gaan zonder openlijke confrontatie met het verleden. Daardoor werd er jarenlang nauwelijks gesproken over de misdaden van het regime.
Ondertussen zijn de herinneringen aan de burgeroorlog in veel families nog altijd pijnlijk en verdeeld. Ook politiek ligt het onderwerp gevoelig: elke nieuwe regering probeert invloed uit te oefenen op hoe geschiedenis wordt onderwezen.
Leraren krijgen weinig tijd, hebben vaak onvoldoende opleiding over dit beladen verleden en moeten voorzichtig navigeren tussen emotionele gevoeligheden, uiteenlopende interpretaties en beperkte ruimte in het lesprogramma. Hierdoor ontstaat een soort stilzwijgen in de klas, waardoor nieuwe generaties nauwelijks leren wat er echt is gebeurd.
Politieke keuzes bepalen het onderwijs
Recent kwam het onderwerp opnieuw in het nieuws toen de regioregering van Madrid onder leiding van Isabel Díaz Ayuso besloot een opleidingscursus voor docenten te schrappen. De cursus had leraren handvatten moeten bieden om thema’s als het franquismo en de burgeroorlog bespreekbaar te maken. Daarmee schendt de regio volgens critici de nationale Wet op de Democratische Herinnering uit 2022.
Die wet verplicht namelijk dat het onderwijs aandacht besteedt aan de burgeroorlog en het Franco-regime, vanuit het recht op waarheid, gerechtigheid, herstel en garantie van niet-herhaling.
Wat hadden kinderen dan moeten leren over Franco en dictatuur?
Volgens Juan Sisinio begint alles bij het benoemen van het begin: de Spaanse burgeroorlog begon met een militaire staatsgreep van nationalistische generaals onder leiding van Francisco Franco tegen de wettige republikeinse regering op 18 juli 1936. Spanje raakte verdeeld in twee kampen. Het gevolg was een bloedige oorlog die ongeveer 700.000 mensen het leven kostte.
Franco’s overwinning in 1939 kwam mede tot stand dankzij militaire steun van nazi-Duitsland en fascistisch Italië. De republikeinen stonden er internationaal grotendeels alleen voor.
Spanje inventariseert werk dwangarbeiders van Franco
De gevolgen van Franco’s overwinning
De overwinning van het nationalistische kamp betekende de ondergang van de democratische Tweede Republiek. Er volgden decennia van onderdrukking, censuur, politieke gevangenschap en ballingschap. Naar schatting vluchtten 500.000 Spanjaarden het land uit. Tienduizenden stierven door honger, ziekte of repressie.
Franco’s bewind werd pas na de dood van de dictator in 1975 geleidelijk ontmanteld. Spanje werd een democratie, maar de overgang verliep zonder berechting van de verantwoordelijken voor de misdaden onder het regime. Veelal bleven die verantwoordelijken gewoon aan het politieke roer staan.
Belangrijke geschiedenisles over kwetsbaarheid van democratie
Volgens Sisinio laat deze geschiedenis zien hoe kwetsbaar een democratie kan zijn en wat er gebeurt als geweld de plaats inneemt van debat en rechtspraak. Toch leren veel jongeren vandaag de dag deze lessen niet.
Uit een recente peiling blijkt dat een kwart van de jonge Spaanse mannen autoritaire regimes in sommige gevallen beter vindt dan democratie. “Dat is zorgwekkend, maar niet verrassend”, stelt Sisinio. “Wie zijn geschiedenis niet kent, is gedoemd haar te herhalen.”
Desinformatie over Franco rukt op onder Spaanse jongeren
Samenvattend: wat zou iedereen moeten weten?
Aan het einde van zijn betoog maakt Juan Sisinio duidelijk welke vragen ieder kind in Spanje beantwoord zou moeten krijgen tijdens de geschiedenisles op school:
- Wie veroorzaakte de burgeroorlog, en waarom brak deze uit? De oorlog begon na een militaire staatsgreep onder leiding van Franco tegen de democratisch gekozen regering.
- Wie waren de twee strijdende kampen, en wat verdedigden zij? De Republikeinen verdedigden de democratie, de opstandige nationalisten streefden naar een autoritaire staat.
- Waarom verloor de Spaanse Republiek de oorlog? Door gebrek aan buitenlandse steun en interne verdeeldheid, tegenover sterke hulp voor Franco van nazi-Duitsland en fascistisch Italië.
- Wat betekende de overwinning van het franquisme voor het land en zijn bevolking? Massale repressie, ballingschap, censuur en een autoritair regime dat decennialang aan de macht bleef.
- Waarom leidde de oorlog tot zoveel trauma en verdeeldheid? Omdat familieleden en dorps- en stadsgenoten tegenover elkaar kwamen te staan, geweld aan beide zijden plaatsvond en wraak de toon zette in plaats van verzoening.
- Hoe kon de dictatuur van Franco veertig jaar standhouden? Door steun van westerse mogendheden tijdens de Koude Oorlog en het ontbreken van georganiseerde binnenlandse oppositie in de beginjaren.
- Wat was de impact van het isolement en het economische beleid van het regime? Spanje raakte economisch achterop tot in de jaren vijftig; daarna volgde voorzichtig herstel dankzij buitenlandse hulp en het openen van de grenzen.
- Waarom was Spanje anders dan andere Europese democratieën na de oorlog? Omdat het geen de-nazificatie kende zoals Duitsland en Italië, en geen berechting van verantwoordelijken voor oorlogsmisdaden.
- Welke sociale veranderingen droegen uiteindelijk bij aan het einde van het regime? Economische groei (deels door het toerisme), verstedelijking, sociale mobilisatie en een nieuwe generatie die meer vrijheid en modernisering eiste.
- Hoe verliep de repressie in de laatste jaren van de dictatuur? Minder zichtbaar maar nog steeds hard: het regime vervolgde politieke tegenstanders en ging over tot executie van sommige.
- En tot slot: waarom stierf Franco in zijn bed, maar zijn dictatuur uiteindelijk op straat? Omdat niemand hem durfde af te zetten, maar de samenleving in de jaren zeventig het regime ontgroeide en verandering eiste.
Het zijn stuk voor stuk vragen én antwoorden die essentieel zijn om de Spaanse geschiedenis te begrijpen — en lessen te trekken voor de toekomst.
Een halve eeuw later, de laatste executies van het Franco-regime herdacht