Else Beekman
In Sayalonga, een dorpje in de streek Axarquía ten oosten van de stad Málaga, is een verdwenen waterbron uit de zestiende eeuw teruggevonden. Een plaatselijke historicus herkende de bron in een oud archiefdocument en spoorde de locatie op, half overwoekerd langs de weg naar Cómpeta. Het dorp wil de vondst beschermen en toegankelijk maken.
Valentín Fernández Camacho is geschiedenisdocent aan het instituto Reyes Católicos in Vélez-Málaga en werkte zo’n twee jaar aan de transcriptie van het ‘Libro de Apeo’ van Sayalonga uit 1572. Dat soort boeken werd na de Opstand van de Alpujarras opgesteld, toen de morisco-bevolking uit het voormalige koninkrijk Granada werd verdreven. Ze registreerden nauwkeurig welke huizen, akkers, wegen, watergangen, molens, bronnen en begraafplaatsen achterbleven. Ook legden ze vast aan welke nieuwe christelijke bewoners die bezittingen werden toegewezen. In Sayalonga kwamen die nieuwe bewoners vooral uit de omgeving van Antequera.
Het zestiende-eeuwse handschrift is lastig te lezen door het schrift van die tijd. Toch lukte het Fernández om delen van de oude dorpsgeografie te reconstrueren. Dat deed hij op basis van verwijzingen naar islamitische begraafplaatsen, watergangen en olie- en meelmolens. Eén waterbouwkundig element dook telkens weer op. De ‘Gacini’ of ‘Algacini’, een Arabisch woord dat de historicus verbindt met een wasplaats of wasbron.
Van archief naar overwoekerd terrein
Om de exacte locatie te vinden, combineerde Fernández de documenten met de huidige topografie en de terreinkennis van zijn vader José. Die zoektocht bracht hem bij de weg tussen Sayalonga en Cómpeta. Daar lag de bron, vrijwel onzichtbaar onder dichte begroeiing. Wel is deze bij oudere dorpsbewoners nog altijd bekend als de fuente de las Fuentezuelas.
Gemeente wil bron beschermen
Fernández meldde de vondst bij de gemeente Sayalonga. Of de bron formeel als Andalusisch erfgoed wordt erkend, moet nog blijken uit verdere waardering. Fernández stelt ook voor om bij de bron een Andalusische tuin aan te leggen. Dat zou de plek beter toegankelijk maken voor bezoekers. Burgemeester Sagrario Fernández (PSOE) zou volgens de historicus al hebben gezegd de grond eventueel te willen aankopen, met 2027 als richtdatum voor de herinrichting.
Niet de eerste vondst in de Axarquía
Het is niet de eerste keer dat Fernández met dit soort archiefonderzoek verborgen erfgoed opspoort. Begin dit jaar presenteerde hij samen met twee andere historici een onderzoek naar het Libro de Apeo van Corumbela uit hetzelfde jaar. Dat leverde onder meer rábitas (kleine islamitische gebedshuisjes), molens, begraafplaatsen en een verdwenen nederzetting op. Die nederzetting doopten de onderzoekers ‘Corumbela la Vieja’. Ook troffen zij de bron van Alpaquía, afgedekt met grote stenen platen.
Voor Fernández bewijst de vondst in Sayalonga opnieuw hoeveel er nog te ontdekken valt in deze eeuwenoude documenten. Naast de dingen die hij verwacht te vinden, duiken er volgens hem steeds weer verrassingen op. De fuente de las Fuentezuelas is daar het nieuwste voorbeeld van, en wacht nu op verdere studie, bescherming en een plek waar bezoekers haar kunnen zien.