Else Beekman
Deskundigen op het gebied van historisch erfgoed slaan alarm over de toekomst van honderden romaanse gebouwen in landelijk Spanje. Door ontvolking en een gebrek aan gezamenlijke bescherming worden die ernstig bedreigd.
In kleine bijna of geheel verlaten dorpjes staan talrijke romaanse gebouwen, waaronder kerken en kloosters op het punt van instorten of zijn al in verval. Dat geldt ook voor Sauquillo de Alcázar in Soria, met slechts 20 inwoners. Hier staat de grote romaanse kerk van San Andrés de Apóstel in ruíneuze staat. Het verval van deze gebouwen is grotendeels te wijten aan de massale ontvolking sinds de jaren zestig. Niemand gebruikt ze meer en daarom wordt er ook niet meer naar omgekeken. Vooral erfgoed in dunbevolkte regio’s als Castilië en León tot aan Aragón is aan verval onderhevig. Zonder adequate bescherming en onderhoud dreigen deze historische monumenten voorgoed verloren te gaan.
Nationale bescherming noodzakelijk
Experts benadrukken hoe noodzakelijk het is dat deze gebouwen een monumentale status krijgen of er een algemene beschermingsverklaring voor wordt uitgegeven. Verder pleiten ze voor cultureel gebruik ervan en monitoring om verder verval te voorkomen. Alleen bemoeilijkt het gebrek aan een uitgebreide, wetenschappelijke inventarisatie van dit historisch erfgoed in een groot land als Spanje de bescherming ervan. De huidige ‘Rode Lijst’ van Hispania Nostra bevat al 32 kerken en kapellen die dreigen te verdwijnen. En dan bestaat deze lijst alleen bij de gratie van meldingen van betrokken burgers. De deskundigen wijzen erop dat dit aantal in werkelijkheid in de honderden ligt. Hun behoud hangt in belangrijke mate af van de welwillendheid van de overheidsadministraties waaronder ze vallen. Daardoor is het meeste erfgoed letterlijk aan de goden overgeleverd.
9.000 Romaanse (resten van) gebouwen
De encyclopedie opgesteld door de Stichting Santa María la Real bevat nu meer dan 9.000 romaanse (resten van) gebouwen verspreid over het Iberisch schiereiland. Het is nogal een taak om van al die gebouwen te achterhalen welke onderhoud nodig hebben of in vergaande staat van verval zijn.
Lees ook: Spaanse Rode Lijst met historisch erfgoed in verval dijt uit
Uitdagingen
De grote uitdaging is om goed te definiëren welke gebouwen beschermd moeten worden. Zelfs gebouwen die als Cultureel Erfgoed (Bien de Interés Cultural, BIC) zijn geclassificeerd, worden soms verwaarloosd of zijn al verloren gegaan. Wat volgens deskundigen kan helpen is een bredere culturele landschapsvisie, in lijn met de aanbevelingen van UNESCO. Verder kan het gebruik van historische gebouwen voor landelijke ontwikkelingsprojecten helpen. Alleen voor religieuze gebouwen ligt dat weer iets ingewikkelder.
Een voorbeeld is de regio Castilla y Leon. Ondanks publieke investeringen in restauratie van het culturele erfgoed en inspanningen om het toerisme te bevorderen, blijft veel van dit erfgoed hier gesloten voor bezoekers. Als oplossing werd een kaartsysteem voorgesteld. Hiermee konden toeristen de tempels zelfstandig bezoeken. Geholpen door audiogidsen die via QR-codes op hun telefoons konden worden gedownload konden ze zelf op verkenningstocht. Echter, de Kerk verzette zich tegen dit systeem vanwege zorgen over de veiligheid en de heiligheid van de tempels.
Inzet van technologie
De inzet van monitoringtechnologieën kan helpen bij het op afstand bewaken van de staat van deze gebouwen. Anderzijds is het bevorderen van een levendige gemeenschap in landelijke gebieden essentieel voor de uiteindelijke bescherming van het culturele erfgoed. De oplossing, hoe utopisch ook, ligt volgens El País in het verrijken van het leven in deze dorpen met faciliteiten, onderwijs, cultuur en levensmiddelen. Alleen dan kan de lokale gemeenschap opnieuw weer zelf de hoeder worden van haar waardevolle erfgoed.