Else Beekman
De Spaanse economie draait al jaren beter dan die van veel buurlanden. Met groeicijfers die ruim boven het Europese gemiddelde liggen, lijkt het economisch succes voor het oprapen. Toch heeft die groei ook een keerzijde: de prijzen lopen op, de lonen kunnen het tempo niet bijhouden en de productiviteit blijft achter. Het gevolg? Spanje raakt stukje bij beetje zijn concurrentiekracht kwijt.
De motor achter die groei is vooral de binnenlandse vraag. Huishoudens, bedrijven en overheden geven meer uit. Volgens de laatste ramingen groeit het Spaanse bbp dit jaar met zo’n 3%, terwijl de eurozone rond de 1% blijft hangen. Maar met die groei stijgen ook de prijzen. In oktober bedroeg de inflatie in Spanje 3,1%. In de eurozone was dat 2,1%.
Inflatie drukt zich door in alle lagen
Doordat de vraag sterk blijft, kunnen bedrijven hun hogere kosten nog steeds doorberekenen aan klanten zonder daarmee omzet te verliezen. Dat blijkt ook uit recente enquêtes onder ondernemers. Vooral levensmiddelen, diensten en overheidsproducten worden duidelijk duurder dan elders in Europa.
Zo zijn de prijzen van verse voedingsmiddelen in Spanje met 6,4% gestegen, terwijl dat in de eurozone gemiddeld 4,7% is. Ook overheidsdiensten zijn in prijs harder gestegen: 5,4% versus 2,7% in de rest van de eurozone.
Vergrijzing in Spanje is risico voor arbeidsmarkt en economische groei
Loonsverhogingen nodig, maar moeizaam
De hoge inflatie maakt voor Spaanse werknemers lastig om hun koopkracht op peil te houden. De overheid onderhandelt over loonsverhogingen en indexeert pensioenen, maar zonder hogere productiviteit gaan die kosten ten koste van de concurrentiepositie. De arbeidskosten per geproduceerde eenheid zijn met 4% gestegen, een van de hoogste stijgingen in de eurozone.
Groei bereikt niet iedereen
Hoewel het bbp sinds 2020 met meer dan 14% is toegenomen, voelen veel mensen in Spanje dat niet in hun portemonnee. Volgens Eurostat loopt 11,2% van de werkende Spanjaarden risico op armoede, ver boven het EU-gemiddelde. En uit cijfers van Cáritas blijkt dat 4,3 miljoen mensen in Spanje in ernstige sociale uitsluiting leven.
Economen wijzen op een groeimodel dat sterk leunt op lage lonen en sectoren met weinig toegevoegde waarde, zoals horeca en toerisme. Daar is ook de arbeidsproductiviteit laag doordat er per gewerkt uur relatief weinig wordt geproduceerd en innovaties of technologische verbeteringen vaak beperkt zijn. De ongelijkheid blijft hardnekkig, en door hoge woonlasten en beperkte overheidssteun profiteren veel gezinnen nauwelijks van de economische opleving.
“We hebben een grote groep laagbetaalde werknemers in weinig productieve sectoren,” zegt econoom Alejandro Inurrieta. Ook andere experts wijzen op een zwakke sociale bescherming en beperkte herverdeling via het belastingstelsel.
Structurele oorzaken van lage productiviteit
Achter de indrukwekkende groeicijfers schuilt een oud probleem: productiviteit. Die groeit nauwelijks. Sinds 2019 is de productiviteit per uur met slechts 2,1% gestegen. Per voltijdwerker is er zelfs nog geen volledig herstel tot het niveau van vóór corona.
De oorzaak ligt deels bij minder gewerkte uren per werknemer, onder meer door ziekteverzuim, maar ook bij achterblijvende investeringen. De investeringen in machines en technologie zijn nog niet terug op het niveau van vóór de pandemie. En hoewel investeringen in digitale middelen en innovatie wel wat aantrekken, blijven ze laag in vergelijking met Noord-Europa.
Ook op het vlak van onderwijs en vaardigheden loopt Spanje achter. Volgens de OESO liggen de basisvaardigheden van Spaanse volwassenen drie jaar achter op die in leidende EU-landen. Dat vertaalt zich direct in lagere lonen én lagere productiviteit.
De structuur van het Spaanse bedrijfsleven vormt een ander knelpunt. Deze bestaat grotendeels uit kleine bedrijven met weinig ruimte of ambitie om te groeien. Slechts 0,1% van de bedrijven is een snelgroeiende start-up, tegenover bijna 2% in de VS. Starre regelgeving, hoge lasten en moeizame toegang tot financiering spelen hierbij een rol.
Zonder productiviteit geen duurzame groei
Zonder structurele hervormingen dreigt Spanje zijn voorsprong kwijt te raken. Economen pleiten voor een breed gedragen productiviteitsagenda: beter onderwijs, gerichte investeringen in innovatie, minder administratieve barrières en een slagvaardige overheid die meebeweegt met een veranderende economie.
Alleen als Spanje erin slaagt die omslag te maken, kan de huidige economische bloei zich vertalen in duurzame welvaart en gedeelde vooruitgang. Doet het dat niet, dan dreigt het land vast te lopen in een model waarin groei wel plaatsvindt, maar te weinig oplevert voor mens en maatschappij.
Afnemend toerisme zet economische groei Spanje onder druk