24 jaar cel voor Ábalos: van mondkapjes tot een villa in Marbella

Voormalig minister José Luis Ábalos, jarenlang een van de machtigste politici binnen de socialistische regeringspartij PSOE van premier Pedro Sánchez, is door het Spaanse Hooggerechtshof veroordeeld tot 24 jaar en drie maanden gevangenisstraf wegens corruptie rond mondkapjescontracten tijdens de coronapandemie. Ook zijn voormalige adviseur Koldo García kreeg een zware celstraf.

De zaak, die in Spanje bekendstaat als de Koldo-zaak, geldt als een van de grootste corruptieschandalen waarmee de PSOE van Sánchez de afgelopen jaren is geconfronteerd. Het onderzoek begon met verdachte mondkapjescontracten uit de coronaperiode, maar groeide uit tot een dossier waarin ook Ábalos en zakenman Víctor de Aldama terechtkwamen. Volgens het Hooggerechtshof vormden de drie een netwerk waarin politieke invloed, miljoenencontracten, geldbetalingen en persoonlijke gunsten jarenlang met elkaar verweven waren.

De man achter de opmars van Sánchez

Dat maakt de veroordeling extra pijnlijk voor de Spaanse premier. José Luis Ábalos behoorde jarenlang tot de machtigste politici binnen de PSOE. Als partijsecretaris en minister van Transport tussen 2018 en 2021 speelde hij een sleutelrol bij de politieke opmars van Sánchez en gold hij als een van diens belangrijkste vertrouwelingen. Hij was bovendien een van de architecten van de motie van wantrouwen waarmee de socialisten in 2018 de regering van Mariano Rajoy ten val brachten. Juist daardoor heeft zijn veroordeling zoveel politieke betekenis.

Volgens de rechters geen incident, maar een organisatie

Een van de belangrijkste conclusies van het Hooggerechtshof is dat de betrokkenen niet handelden als losse individuen. Volgens de rechters vormden Ábalos, García en Aldama samen een criminele organisatie met een duidelijke taakverdeling.

Ábalos was volgens het Hof de centrale figuur vanwege zijn politieke positie en invloed binnen het ministerie van Transport. Koldo García fungeerde als vertrouweling, tussenpersoon en uitvoerder. Aldama bracht bedrijven aan, regelde contacten en verzorgde betalingen.

Dat oordeel verklaart waarom de straffen zo zwaar zijn: Ábalos kreeg 24 jaar en drie maanden cel, Koldo García 19 jaar en acht maanden en Víctor de Aldama vier jaar en zes maanden. Het Hof spreekt niet over één misstap tijdens de chaotische coronaperiode, maar over een constructie die meerdere jaren actief bleef.

Dertien miljoen mondkapjes

Centraal in de zaak staan contracten voor de levering van mondkapjes aan de staatsbedrijven Adif en Puertos del Estado. Volgens het vonnis kreeg een onderneming met banden met Aldama opdrachten voor ongeveer dertien miljoen mondkapjes.

De totale waarde van de onderzochte contracten liep in de tientallen miljoenen euro’s. Volgens het Hooggerechtshof werd publieke noodinkoop gebruikt om privébelangen te dienen.

Volgens het vonnis streek Aldama ongeveer 3,7 miljoen euro aan commissies op. Het Hof achtte uiteindelijk bewezen dat de betrokkenen gezamenlijk voor 430.298 euro aan steekpenningen en andere voordelen ontvingen.

Maandelijks 10.000 euro

Een van de opvallendste passages uit het vonnis gaat over betalingen aan Ábalos. Volgens de rechters ontving de voormalige minister tussen oktober 2019 en juni 2022 maandelijks 10.000 euro van Aldama. Die betalingen werden omschreven als vergoeding voor zijn ‘vaste kosten’.

In totaal zou Ábalos op die manier ongeveer 340.000 euro hebben ontvangen. Daarnaast legt het vonnis verbanden met andere voordelen, zoals huisvesting en gunsten voor personen uit zijn omgeving.

Ook Koldo García profiteerde volgens de rechters. Hij kreeg geld en speelde een sleutelrol als schakel tussen de politieke wereld en de zakenman die van de contracten profiteerde.

De villa in Marbella

Het vonnis maakt de zaak vooral concreet door de voordelen die niet in geld werden betaald. Zo noemen de rechters onder meer een verblijf in een villa in Marbella. Volgens het Hof stelde Aldama die woning ter beschikking als tegenprestatie voor diensten van Ábalos.

Ook een woning in La Línea de la Concepción komt in het vonnis terug. Zulke details laten zien hoe de tegenprestaties eruitzagen: concrete verblijven en voorzieningen die direct aan Ábalos en zijn omgeving ten goede kwamen, betaald door de zakenman die profiteerde van de contracten.

Voor veel Spanjaarden zijn juist deze details illustratief voor de manier waarop het netwerk volgens de rechters functioneerde.

Ook Air Europa duikt op

In het vonnis speelt ook luchtvaartmaatschappij Air Europa een rol. Volgens de rechters betaalde Aldama via de luchtvaartmaatschappij meer dan 12.000 euro per maand aan Koldo García, terwijl Ábalos en García zich tegelijkertijd bezighielden met dossiers die voor Air Europa van belang waren.

Het Hooggerechtshof ziet dat als een van de elementen die de veroordeling wegens omkoping ondersteunen.

De rechters hebben niet alle beschuldigingen rond Air Europa overgenomen. Wel vinden zij bewezen dat de betalingen en politieke bemoeienis onderdeel waren van het bredere corruptiepatroon.

Waarom Aldama niet naar de gevangenis hoeft

De opvallendste uitkomst van het vonnis is misschien niet de straf voor Ábalos, maar de behandeling van Aldama. Hoewel hij volgens het Hof actief deelnam aan de corruptieconstructie, hoeft hij voorlopig niet naar de gevangenis.

Aldama kreeg vier jaar en zes maanden cel, maar die straf wordt niet uitgevoerd zolang hij zich aan voorwaarden houdt. Hij moet onder meer een jaar gemeenschapsdienst verrichten, geen nieuwe strafbare feiten plegen en zich periodiek melden.

De reden is zijn medewerking aan het onderzoek. Volgens het Hooggerechtshof waren zijn verklaringen essentieel om de feiten bloot te leggen. Die beslissing leidde direct tot politieke discussie. Binnen de PSOE klinkt kritiek dat juist de zakenman die miljoenen verdiende aan de constructie nu relatief mild wordt behandeld.

Wat gebeurt er nu met Ábalos?

Ábalos en Koldo García zaten al in voorlopige hechtenis en blijven na het vonnis in de gevangenis.

Hoewel Ábalos is veroordeeld tot 24 jaar en drie maanden gevangenisstraf, bepaalt het Spaanse strafrecht dat bij samenloop van misdrijven een lager maximum geldt voor de daadwerkelijke duur van de detentie. Daardoor zal hij aanzienlijk minder lang vastzitten dan de opgelegde straf doet vermoeden.

Volgens berekeningen van Spaanse media kan Ábalos niet vóór 2030 in aanmerking komen voor zijn eerste gevangenisverlof. Een halfopen regime komt pas enkele jaren later in beeld.

Een politieke ironie

De uitspraak heeft ook een sterke politieke lading. Ábalos was jarenlang een van de machtigste figuren binnen de PSOE en gold als een van de belangrijkste bondgenoten van Pedro Sánchez.

In 2018 was hij een van de drijvende krachten achter de motie van wantrouwen waarmee Sánchez premier werd. Die motie was gericht tegen de door corruptieschandalen geplaagde regering van Mariano Rajoy en draaide juist om de vraag of een partij met corruptieproblemen nog geloofwaardig kon regeren.

Acht jaar later beschrijft het Spaanse Hooggerechtshof Ábalos zelf als centrale figuur in een corrupt netwerk. Daardoor raakt het vonnis niet alleen een voormalig minister, maar ook het politieke verhaal waarmee Sánchez ooit aan de macht kwam.

Nog niet het einde van de zaak

De veroordeling geldt als een belangrijk moment in de Koldo-zaak, maar niet als het einde ervan. Er lopen nog verschillende nevendossiers over mogelijke onregelmatigheden bij andere overheidsopdrachten en vermoedelijke commissies.

Voor de PSOE komt het vonnis op een gevoelig moment. De regering van Pedro Sánchez staat al langer onder druk door gerechtelijke onderzoeken en politieke controverses rond personen uit de omgeving van de partijtop. Hoewel Sánchez zelf niet wordt verdacht in deze zaak en de oppositie op dit moment niet over voldoende steun beschikt om de regering ten val te brengen, betekent de veroordeling van Ábalos wel een nieuwe politieke tegenvaller.

De regering lijkt daardoor niet direct in gevaar te komen. Toch raakt de uitspraak een van de belangrijkste vertrouwelingen die Sánchez hielpen aan de macht te komen. Daarmee is de Koldo-zaak uitgegroeid tot meer dan een corruptieproces tegen een voormalig minister: het is ook een test voor het politieke gezag van de Spaanse premier en zijn PSOE.

Bronnen: El País, El Diario