Else Beekman
Met ¡Me gusta! Waarom de Spanjaarden zo Spaans zijn schrijft Sarah De Vlam geen liefdevolle lofzang op Spanje, maar een scherpe, goed onderbouwde en tegelijk warme ontleding van een land vol tegenstellingen. Wie een zonnig boek vol bekende clichés verwacht, komt bedrogen uit. De Vlam kijkt verder dan het ansichtkaart-Spanje en laat zien hoe weerbarstig, verdeeld en fascinerend het land eigenlijk is.
Die brede benadering ontspruit duidelijk ook uit de kennis die De Vlam opdeed tijdens haar studies Geschiedenis en Spaans in Gent, Geschiedenis van Spanje in Madrid en Catalaans in La Seu d’Urgell samen met de jaren die zij in Spanje doorbracht. Dat maakt ¡Me gusta! tot een rijk boek waarin de auteur geschiedenis, cultuur en maatschappij soepel met elkaar verbindt.
Liefde zonder blinddoek
In de openingspagina’s is de toon meteen gezet. De Vlam schrijft beeldend, bijna zintuiglijk, over haar eerste kennismaking met Spanje. Je voelt het licht, hoort de stemmen en ruikt de sinaasappelbloesem. Maar onder die zintuiglijke en beeldende rijkdom zit ook iets anders: een voortdurende poging om te begrijpen. Waarom is Spanje zoals het is? En waarom blijft het zichzelf zo hardnekkig tegenspreken?
Die vraag naar wat nou het zo Spaanse is van de Spanjaarden vormt de ruggengraat van het boek. De Vlam kiest daarbij niet voor een chronologische geschiedenisles, maar voor een thematische opbouw. Elk hoofdstuk is een invalshoek, een lens waardoor je opnieuw naar Spanje leert kijken. Dat werkt erg goed en verrassend. Het houdt de vaart erin en nodigt uit tot meedenken.
Twee Spanjes die elkaar niet loslaten
Een indringend hoofdstuk is ‘Ons verleden heet dolor’. Hier legt De Vlam een verband dat blijft hangen: dat tussen het schilderij Duelo a garrotazos van Francisco de Goya en de Spaanse geschiedenis. Twee mannen die elkaar tot de dood bevechten, vast in de grond, zonder publiek en zonder te kunnen ontsnappen.
Het is een sterk beeld voor wat zij ziet als hét terugkerende patroon in Spanje: verdeeldheid. Twee Spanje’s die elkaar niet kunnen verdragen, maar ook niet zonder elkaar kunnen bestaan. Van burgeroorlogen tot politieke spanningen vandaag, voor de goede verstaander zijn de echo’s overal voelbaar. De Vlam beschrijft dit zonder dramatiek, maar met een bijna kalme onvermijdelijkheid en dat werkt erg overtuigend.
Casa, of: waar je vandaan komt
In ‘Casa is waar ik vandaan kom’ verschuift de blik naar iets ogenschijnlijk alledaags, maar wezenlijks: de voor elke Spanjaard zo belangrijke herkomst. Spanje is geen land van één identiteit, maar van duizenden kleine wortels. Dorpen, provincies, regio’s, families, ze vormen de echte basis, want een Spanjaard is eerder een extremeño, turolense of malagueño dan een Spanjaard.
De tegenstelling tussen het lege binnenland en de overvolle kust krijgt hier extra lading. Niet als geografisch verschil, maar veel meer als een sociaal en emotioneel spanningsveld. De Vlam laat zien hoe migratie, leegloop en toerisme het land hebben herschikt, zonder dat de oude structuren echt verdwenen zijn.
Scherpe blik op mensen
Sterk is ook het hoofdstuk ‘Carmen en de macho Ibérico’, waarin De Vlam laat zien hoe aandachtig ze naar mensen kijkt. Ze beschrijft ze het uiterlijk van Spanjaarden op een manier die opvalt, omdat het zo raak is. Ze observeert gedetailleerd en weet in een paar trekken veel op te roepen.
Juist daardoor werken haar omschrijvingen overal in het boek zo goed en meer dan alleen een sfeertekening. Ze zeggen iets over afkomst, geschiedenis en sociale verhoudingen. Ook hierin zie je opnieuw wat dit boek sterk maakt: ze schrijft zowel met bewondering als realisme, zonder mensen glad te strijken of folkloristisch te maken. Scherp, soms liefdevol, soms nuchter, en juist dat maakt haar geloofwaardig.
Daarnaast laat De Vlam in dit hoofdstuk zien hoe Spanje in enkele decennia is veranderd: van een samenleving waarin de vrouw ondergeschikt was en de man alle ruimte kreeg, tot een land waarin vrouwelijke autonomie, feminisme en wetgeving de verhoudingen ingrijpend hebben veranderd. Juist daardoor kon zelfs de omstreden kus van Rubiales uitgroeien tot een nationale rel: niet als incident op zichzelf, maar als botsing tussen oud machismo en een nieuw Spanje dat daar steeds minder van accepteert.
Cultuur als sleutel tot Spanje
Extra interessant is hoe De Vlam kunst kunst, literatuur en muziek verbindt met maatschappelijke ontwikkelingen in Spanje. Cultuur vormt telkens in het boek een ingang om iets wezenlijks bloot te leggen. Voorbeelden als de opera Carmen van Bizet, het boek La Regenta van Clarín of het lied Se acabó van María Jiménez staan niet los van hun tijd, maar krijgen betekenis als uitdrukking van machtsverhoudingen, vrouwenbeelden, sociale spanningen en veranderende mentaliteiten.
Het biedt niet alleen extra diepte maar ook inspiratie om zelf ook eens dat boek erbij te pakken of met hernieuwde aandacht een schilderij van Goya te bestuderen. Zo laat de schrijver zonder zwaar te worden zien dat je Spanje ook via verhalen, personages en liedteksten kunt leren begrijpen.
Een gebalaceerd mozaïek dat blijft hangen
De balans maakt ¡Me gusta! een heel prettig en geloofwaardig Spanje-boek. De Vlam schrijft met liefde, maar romanticeert nergens, ze bewondert, maar relativeert net zo makkelijk. Zo maak je kennis met de trots van Spanjaarden, hun gevoeligheid, hun tegenstrijdigheden en hun soms onnavolgbare logica. Overal voel je dat De Vlam geen oordelende buitenstaander is, maar een betrokken observator die het land door en door wil begrijpen en die zichzelf daarbij ook niet spaart.
¡Me gusta! legt Spanje niet uit in hapklare brokken, maar is een mozaïek, opgebouwd uit geschiedenis, anekdotes, cultuur en persoonlijke ervaringen. Voor wie Spanje alleen kent van vakanties, biedt het verdieping. Voor wie er woont of het land goed denkt te kennen, biedt het herkenning én tegenspraak. En toch ook een uitnodiging aan de lezer om opnieuw te kijken. ¡Me gusta!
Uitgeverij: Standaard Uitgeverij, paperback, 240 pagina’s, € 24,95