Else Beekman
Tien weken na de massale oversteek vanuit Marokko zijn de grote tentenkampen van Ceuta verdwenen. Zondag 11 oktober ontruimde de politie ook het laatste grote kamp, op de explanada van El Guano. Toch is de migratiecrisis in Ceuta nog lang niet voorbij. Duizenden migranten zijn nog in de stad. De opvang voor minderjarigen zit ver boven de capaciteit. En het stadsbestuur waarschuwt dat de kas leegraakt.
Op 30 en 31 juli staken tienduizenden mensen vanuit Marokko de grens over. De meesten zwommen langs de golfbreker bij El Tarajal, andere liepen er overheen, ongehinderd door de Marokkaanse grenswachten. Omdat de toestroom zo massaal was, konden ook de Spaanse grensautoriteiten niet veel meer doen dan machteloos toekijken hoe Ceuta in korte tijd vol liep met migranten uit Marokko en andere Afrikaanse landen. De schattingen over het totale aantal dat Ceuta wist te bereiken variëren tussen de 72.000 en 80.000. Het grootste deel keerde binnen enkele dagen terug naar Marokko, nadat ze ontdekten dat ze niet met open armen werden verwelkomd.
De Spaanse regering sprak begin augustus over 67 doden door verdrinking of verdrukking op de golfbreker. Later meldde El Faro de Ceuta dat het forensisch instituut van de stad 79 lichamen had ontvangen. Andere media spreken van meer dan tachtig slachtoffers.
Drie kampen in twee weken
Een paarduizend mensen bleven. Ze installeerden zich deels op de stranden ten noorden van het centrum, waar ze eten ontvingen van het Rode Kruis. Uiteindelijk zouden er tussen de 2.500 en 3.500 mensen op de stranden hebben gebivakkeerd. De situatie werd echter eind september zo onhoudbaar dat de politie eerst de playa de Benítez ontruimde. In het zeewater waren E. coli en enterokokken aangetroffen. Op zondag 4 oktober was het naastgelegen Trampolín aan de beurt. Die ochtend rukte de Policía Nacional om acht uur uit met tientallen busjes, ME-voertuigen en zwaar materieel van het leger. Bewoners van het kamp gingen per bus naar het opvangcentrum bij de grens. Daar kregen ze twee opties: zich laten registreren en doorstromen naar de opvang, of vrijwillig terugkeren naar Marokko. Op maandag 5 oktober was het strand leeg. Ruim 350 agenten uit heel Spanje deden mee. De schoonmaakdiensten voerden 197 ton afval af.
Veel bewoners van het Trampolín trokken daarna naar El Guano. Daar stonden douches en deelde het Rode Kruis ook eten uit. Maar ook dit laatste grote kamp in de stad is nu verdwenen sinds de politie zondagochtend om half acht begon met de ontruiming. Het aantal bewoners was de dagen ervoor al geleidelijk gedaald.
Veel migranten keerden terug naar Marokko
Na de ontruiming koos een groot deel van de migranten voor terugkeer naar Marokko. Público telde na het Trampolín in twee dagen meer dan 1.200 terugkeerders. Volgens politiebronnen wordt vrijwel elke asielaanvraag afgewezen. Na zo’n afwijzing volgt een inreisverbod voor Spanje en de EU van vijf jaar. Veel migranten hebben familie elders in Europa en willen dat verbod vermijden.
Volgens minister Ángel Víctor Torres zijn sinds 10 augustus 11.026 mensen teruggekeerd naar Marokko. Daarvan gingen 10.513 vrijwillig en werden er 513 uitgezet. Vicepresident Alejandro Ramírez van Ceuta zegt echter dat er nog geen enkele gedwongen uitzetting naar Marokko is afgerond. De autoriteiten in de stad tellen de vrijwillige vertrekken niet als officiële terugzendingen.
Hulporganisaties als Border Resistance en Cadre Cagoule uiten zo hun bedenkingen bij die vrijwilligheid. Ze delen daarbij het verhaal van een man die zegt dat hem een plek in een opvangkamp was beloofd, waarna hij alsnog werd uitgezet. Volgens Binnenlandse Zaken brachten de agenten de migranten naar het opvangcentrum voor triage en registratie, voordat ze naar de opvang werden doorverwezen.
Van het strand naar de wijken
Een aantal migranten onttrok zich aan de radar van de instanties en trok verder de stad in. Na de ontruiming van playa trampolín trok een deel van hen naar de wijken Los Rosales, Sidi Embarek, El Príncipe en andere buurten aan de rand van de stad. Anderen verschuilen zich in de heuvels. Niemand weet hoe groot deze groep precies is, omdat hier geen officiële cijfers van zijn.
Intussen heeft de Spaanse regering de opvang flink uitgebreid. Waar er eind augustus nog 2.000 plekken waren, verspreid over twee locaties, zijn dat er nu tien met meer dan 7.000 plekken. Ramírez schatte eind vorige week dat er nog zo’n 15.000 mensen, inclusief minderjarigen, in de stad zijn. Een aantal dat veel impact heeft op een stad van ongeveer 84.000 inwoners.
Bewoners merken dat ook. Judit is voorzitter van de architectenorde van Ceuta en vertelde op radiozender COPE dat ze haar hele dagindeling heeft aangepast uit voorzorg en angst. Ouderen zijn bang op straat, zegt ze, en kinderen zijn hun zomer kwijtgeraakt omdat ze geen strand hadden om naar toe te gaan. Eind september sprak persbureau EFE met andere bewoners die vooral moe zijn en hun gewone leven terug willen. Een gepensioneerde inwoner zei geen behoefte te hebben aan nog meer bezoekende ministers, maar aan oplossingen.
Tegelijk is er ook veel onderlinge hulp. Buurtbewoners deelden de afgelopen maanden eten, water en kleding uit aan migranten in hun straat. En de buurtverenigingen zitten inmiddels aan tafel met de regeringsdelegatie om wijk voor wijk de problemen in kaart te brengen. Hoeveel mensen er nog in de stad zijn, weet volgens hun voorzitter niemand precies.
Desondanks gaat het leven door. De opkomst op scholen ligt volgens Torres stabiel rond 90%, en het ziekenhuis is niet overvol.
Bijna 2.900 kinderen in de opvang
De zwaarste last ligt bij de opvang van minderjarigen waartoe in Spanje de autonome regio’s bevoegd zijn. Kinderen die zonder ouders aankomen, kunnen niet zomaar worden teruggestuurd. Volgens Torres zitten er 2.827 in de jeugdbescherming van Ceuta. Tot nu toe zijn er 86 op het Spaanse vasteland herenigd met familie en 173 naar andere regio’s overgebracht. Voor 24 kinderen ligt een verzoek tot gezinshereniging in Marokko.
Meer geld uit Madrid nodig
Volgens de krant El Español kost de opvang van minderjarigen bij een geschatte 100 euro per kind per dag de stad bijna 8,6 miljoen euro per maand. Vroeger had Ceuta drie vaste opvanglocaties voor minderjarigen, vlak voor de crisis tien, en nu een stuk of twintig.
Op 1 september keurde de ministerraad een noodplan van 309 miljoen euro goed, voor basisvoorzieningen, veiligheid, opvang en steun aan ondernemers. Eerder was er al een extra krediet van 25 miljoen euro vrijgemaakt voor de opvang van minderjarigen.
Toch zegt Ceuta tegen El Español dat de stad tegen het einde van het jaar failliet zal zijn als extra noodfonds van 40 miljoen euro uitblijft. Dat geld is nodig voor extra schoonmaak, beveiliging en eten. Het decreet zou technisch klaarliggen, maar heeft al twee weken vertraging. Op 29 september beloofde minister Torres dat het bij de volgende ministerraad zou worden goedgekeurd. Dat gebeurde niet.
Dat premier Pedro Sánchez op maandag 5 oktober het parlement ontbond en vervroegde verkiezingen voor 29 november afkondigde, helpt ook niet. Ramírez vermoedt dat Madrid de aandacht liever op de woningdecreten richtte, al zegt hij dat niet met zekerheid te weten. Moncloa laat weten dat het decreet er “binnenkort” komt.
Marokko verhardt de toon
Ondertussen zei Koning Mohammed VI van Marokko op vrijdag 9 oktober bij de opening van het Marokkaanse parlement dat de migratiesamenwerking met Spanje haar grens heeft bereikt. Hij wees naar verouderde wetten en rechterlijke uitspraken die de terugkeer van minderjarigen bemoeilijken. De koning benadrukte zich in die samenwerking niet onder druk te laten zetten. Binnenkort komt hij met een nieuw voorstel voor Europa.
Rust bij de grens
Aan de grens van Ceuta met Marokko zelf is het voorlopig stil. Ondanks dat op 23 septembernog oproepen rondgingen op sociale media voor een nieuwe massale oversteek, verliep de dag uiteindelijk rustig. Binnenlandse Zaken is begonnen met de procedure om de golfbreker bij El Tarajal te verlengen en een permanente afbakening aan te leggen. Die vervangt de drijvende barrière die in augustus werd geplaatst.
Spaanse koningen bezoeken Ceuta op dinsdag
Op dinsdag 13 oktober bezoeken koning Felipe VI en koningin Letizia Ceuta. Melilla volgt op woensdag. Op het programma staan een besloten ontmoeting met de autoriteiten, een gesprek met het maatschappelijk middenveld en een schoolbezoek. Het is hun eerste officiële bezoek aan de twee steden sinds de migratiecrisis eind juli begon.