Judith Goeree
Eeuwenlang vormden graanmolens het kloppend hart van Spaanse dorpen. Aangedreven door water of wind maalden ze tarwe, gerst en rogge tot meel, de basis van het dagelijks brood. Maar deze molens vertellen meer dan alleen een verhaal over de landbouw, ze getuigen van honger en overvloed, oorlog en vernieuwing, gemeenschap en geleidelijk verval.
Van bergbeek tot windvlakte
In de bergdorpen van Andalusië, zoals rond Baza, stonden ooit tientallen watermolens langs beken en acequias — Moorse irrigatiekanalen die sinds de tijd van Al-Andalus het landschap vormden. Islamitische ingenieurs perfectioneerden in de middeleeuwen hydraulische systemen die de kracht van stromend water benutten voor het malen van graan.
Techniek en vernieuwing in de bergen
Ook elders in Spanje, bijvoorbeeld in de Valle del Alberche (Ávila), werden in de middeleeuwen dammen en waterlopen aangelegd om molens aan te drijven. De meest gebruikte techniek in deze bergstreken was die van het horizontale waterrad en het cubo-systeem, waarbij het water via een stenen schacht op het rad viel dat de molensteen liet draaien. In latere eeuwen vervingen molenaars hun traditionele maalstenen door de duurdere maar efficiëntere muelas francesas, harde kwartsstenen uit Frankrijk waarmee ze fijner en constanter meel konden malen.
De windmolens van La Mancha
In de droge vlaktes van Castilië-La Mancha verschenen vanaf de 16e eeuw windmolens. Op heuvels bij Consuegra en Campo de Criptana verrezen witte torens met houten wieken, die het landschap tot op de dag van vandaag domineren. Cervantes vereeuwigde deze molens in zijn roman Don Quichot, waarin de dolende ridder ze aanzag voor reusachtige vijanden.
De molen als ontmoetingsplek
De Spaanse graanmolen was meer dan zomaar een werktuig, het was ook een ontmoetingsplek. Boeren kwamen er met zakken vol tarwe, gerst of rogge, en de molenaar ontving zijn deel in meel, de maquila. Terwijl het rad draaide en de maalstenen hun werk deden, spraken dorpsgenoten met elkaar over het weer, de oogst en het dagelijks leven.
Samenleven rond de molen
Langs rivieren en acequias ontstonden gemeenschappen waarin boeren hun graan aanleverden en molenaars het maalden tot meel. In deze samenwerking tussen mens en natuur ontstond een ritme dat eeuwenlang het dorpsleven bepaalde.
In veel valleien deelden families het gebruik van één molen. De toegang tot water werd geregeld via beurtrollen, waarbij elke boer zijn vaste maaldag had. Deze collectieve organisatie maakte de molen tot een centrum van overleg en onderlinge afhankelijkheid, een microkosmos van de plattelandssamenleving.
De opkomst van de industrie
Vanaf het midden van de 19e eeuw begon de traditionele molentechniek in Spanje terrein te verliezen. De introductie van stoommachines in stedelijke meelfabrieken maakte het mogelijk om graan sneller en onafhankelijk van natuurlijke elementen te malen.
Rond 1880 verschenen de eerste industriële harineras langs spoorlijnen in steden als Zaragoza, Valladolid en Sevilla, waar de fabrieken profiteerden van betere aanvoer en distributie.
Nieuwe energiebronnen
In de vroege 20e eeuw volgden dieselmotoren en elektrische aandrijving, waardoor ook kleinere molens in dorpen konden worden gemoderniseerd. Sommige watermolens werden in die tijd uitgerust met turbines en leverden elektriciteit aan nabijgelegen huizen en werkplaatsen, de zogenaamde fábricas de la luz.
Door de opkomst van industriële maaltechnieken verdween de molenaar in de jaren vijftig van de vorige eeuw op veel plekken uit het dorpsbeeld. Het graan werd voortaan verwerkt in fabrieken buiten het dorp, waardoor het ambacht zijn sociale en lokale functie verloor.
Oorlog, controle en verval
Tijdens de Spaanse Burgeroorlog (1936–1939) kregen graanmolens een strategische rol. In een tijd van voedseltekorten en politieke chaos werden ze vaak gecontroleerd door strijdende partijen, die via het maalproces de toegang tot brood konden reguleren. Na de oorlog voerde het Franco-regime een streng beleid van centralisatie en rantsoenering.
Vanaf 1941 moesten alle molens geregistreerd zijn bij de overheid en moesten voldoen aan nieuwe technische en fiscale eisen. Kleinschalige, ambachtelijke molens zonder vergunning werden gesloten of ontmanteld, vaak onder het mom van efficiëntie en controle op voedselstromen. Daarmee verdween in veel dorpen een eeuwenoude traditie van lokaal malen en gemeenschapsvorming.
Herwaardering als erfgoed
Halverwege de 20e eeuw lagen duizenden molens er verlaten bij. Wat resteerde waren stenen ruïnes langs drooggevallen beken en vergeten paden. De mechanisatie, het verbod op kleinschalige molens en de ontvolking van het platteland hadden hun tol geëist. Toch zijn sommige molens bewaard gebleven of gerestaureerd, vaak dankzij lokale initiatieven of erfgoedprojecten.
Een tweede leven voor oude molens
In regio’s als Castilla-La Mancha, León en Zamora kregen ze een nieuwe bestemming als museum, educatief centrum of cultureel monument. Daarmee keren ze terug als tastbare herinneringen aan eeuwenoude technieken, dorpsgemeenschappen en het ritme van water en wind. Andere molens vonden een tweede leven als woonhuis, atelier of restaurant, waarbij hun historische karakter behouden bleef en geïntegreerd werd in een eigentijdse functie.
De molens van de Valle del Alberche
Ook in de Valle del Alberche zijn enkele molens hersteld als educatieve locaties waar bezoekers kunnen zien hoe het water via de acequia en het cubo-systeem het rad in beweging bracht. Het Museo de Barraco documenteert de heropleving van deze traditionele watermolens met kaarten, oude gereedschappen en originele maalstenen.
Van Tablas de Daimiel tot Zamora
In het Nationaal Park Tablas de Daimiel draait de gerestaureerde watermolen Molemocho als educatief museum. In León krijgt de Molino Sidrón een culturele bestemming. En in Zamora zijn de aceñas de Olivares, drie middeleeuwse watermolens aan de Duero, omgevormd tot informatiecentrum over traditionele waterkracht. Hun architectuur, met zadeldaken, kleine ramen en stenen gevels, roept eerder de uitstraling op van landelijke kapellen dan van functionele maalinstallaties. De kruisen op het dak versterken dat beeld, al verwijzen ze in sommige gevallen naar latere religieuze toevoegingen tijdens restauraties.
De nalatenschap van natuurkracht
Wie vandaag de dag een verlaten molen bezoekt, treft meer dan een ruïne. In het zachte klotsen van water onder een ingestort rad, het kraken van hout en het zingen van steen op steen klinkt nog het ritme van een verdwenen wereld. De Spaanse graanmolens zijn stille getuigen van een beschaving die eeuwenlang draaide op natuurkracht en menselijke samenwerking.
Van de hydraulische molens van Al-Andalus tot de windmolens van La Mancha, van de Duero tot de acequias van Andalusië: ze vertellen verhalen van vakmanschap, dorpsgemeenschappen en voortdurende verandering. Over een land waarin brood, wind en water samen het leven vormden, een land waarin de molen stond voor de diepe verbondenheid tussen mens en landschap.
Bronnen: National Geographic, Wikipedia, Talleres Mediavilla
Espadrilles: hoe een boerenschoen in vijf generaties een mode-icoon werd