Judith Goeree
Wat voor de Andalusische president Juanma Moreno begon als een emotionele terugkeer naar zijn jeugd, eindigde in een fel maatschappelijk debat dat zich snel over heel Spanje verspreidde. Moreno trad dit jaar in Sevilla op als Baltasar tijdens de Driekoningenoptocht, een rol die in Spanje geldt als een uitgesproken eer. Moreno raakte met zijn optreden echter een gevoelig thema: waar eindigt traditie en waar begint uitsluiting?
Opgetogen in aanloop naar de Driekoningenoptocht
Het spelen van een van de Drie Koningen is geen vrijblijvende verkleedpartij. In veel steden worden de rollen toevertrouwd aan bestuurders of andere prominente inwoners, als erkenning en blijk van vertrouwen. Voor veel Spanjaarden vormt de Driekoningenoptocht het hoogtepunt van de kerstperiode en roept zij sterke jeugdherinneringen op. Dat verklaart ook Moreno’s zichtbare opgetogenheid in de dagen voorafgaand aan de optocht, toen hij sprak over geuren, smaken en emoties die hem terugbrachten naar zijn kindertijd.
Juist dat persoonlijke enthousiasme botste met de kritiek die volgde. Moreno verscheen, zoals in delen van Spanje nog gebruikelijk is, met zwart geschminkt gezicht als Baltasar. Hoewel in Spanje al jaren discussie bestaat over deze praktijk, geldt zij internationaal als blackface: een vorm van verkleden met een racistische geschiedenis. Juist het verschil in hoe die traditie wordt geïnterpreteerd, verklaart de felheid van het debat.
Baltasar als enige zwarte figuur
Binnen de christelijke traditie neemt Baltasar een bijzondere positie in. Hij is de enige van de drie Wijzen die traditioneel als zwart wordt afgebeeld en geldt als symbool voor Afrika. Melchior en Caspar worden doorgaans voorgesteld als witte, oudere mannen. Juist omdat Baltasar het enige niet-witte personage in de Driekoningenoptocht is, ligt zijn uitbeelding extra gevoelig. Hij staat dan ook al jaren centraal in discussies over representatie en inclusie.
Een traditie die schuurt
Dat de president zich zwart schminkte, leidde vrijwel onmiddellijk tot kritiek. Antiracisme-organisaties en linkse politici spraken van blackface en noemden het onbegrijpelijk dat deze praktijk anno 2026 nog steeds voorkomt. Volgens hen draait de discussie niet om bedoelingen, maar om het effect: het in stand houden van raciale stereotypen en het ontbreken van zichtbare rollen voor zwarte Spanjaarden in publieke tradities.
Op sociale media namen gebruikers die kritiek snel over en wezen zij op steden die hun traditie al hebben aangepast. Daar laten organisatoren Baltasar structureel spelen door een zwarte deelnemer, juist om dit soort controverse te vermijden.
Dit bericht op Instagram bekijken
De discussie loopt ook binnen Spanje zelf, zij het niet overal op dezelfde manier. In steden als Madrid, Barcelona en Málaga is al jaren bewust gekozen voor een zwarte Baltasar. In andere steden, waaronder Sevilla, blijft het traditionele beeld dominant. Kritiek wordt daar eerder ervaren als culturele inmenging of als overdreven politieke correctheid, die onvoldoende recht zou doen aan de lokale beleving van het feest.
Folklore of blinde vlek
Tegenover de kritiek staat een even hardnekkige verdediging. Voorstanders benadrukken dat de Driekoningenoptocht in de eerste plaats een kinderfeest is, zonder politieke of racistische bedoeling. De figuur van Baltasar wordt in Spanje al decennialang zo uitgebeeld. De zwarte koning maakt voor veel families deel uit van een gedeeld geheugen van jeugdherinneringen, nostalgie en lokale trots.
In die zin doet de discussie denken aan het Nederlandse debat rond Zwarte Piet. Ook daar botsten lange tijd traditie en emotie met veranderende inzichten over racisme en representatie. Net als in Nederland stellen verdedigers dat goede bedoelingen en kinderbeleving centraal staan, terwijl critici wijzen op de symbolische impact van beelden die voor een deel van de samenleving kwetsend zijn.
Voorstanders van de traditionele uitbeelding stellen dat in Sevilla een eeuwenoude traditie wordt beoordeeld met hedendaagse maatstaven, waarbij te weinig oog is voor de culturele context waarin het feest is geworteld. Moreno zou dan ook niets anders hebben gedaan dan deelnemen aan een ceremonieel volksfeest, zoals talloze bestuurders en notabelen vóór hem.
Wanneer traditie politiek wordt
Juist omdat dit keer niet zomaar een figurant, maar de president van Andalusië de rol van Baltasar vervulde, kreeg de discussie een scherp randje. Zijn verschijning maakte zichtbaar hoezeer culturele rituelen inmiddels zijn beladen met vragen over macht, zichtbaarheid en representatie.
Wat voor de één onschuldige folklore blijft, fungeert voor de ander als symbool van een samenleving die worstelt met haar eigen veranderende zelfbeeld. Of Sevilla haar traditie zal aanpassen, is vooralsnog ongewis. Wel is duidelijk dat Baltasar allang niet meer alleen een figuur uit het kinderfeest is, maar ook een spiegel waarin Spanje zichzelf steeds kritischer bekijkt.
Man die vrouw redde tijdens DANA in Málaga krijgt rol van Koning Balthasar tijdens Driekoningen