Else Beekman
Waarom hebben sommige nepberichten zoveel overtuigingskracht, zelfs als het overduidelijk is dat ze onwaar zijn? Journalisten van Newtral en onderzoekers van de Universiteit van Granada gaan samen op zoek naar het antwoord. Ze willen begrijpen hoe onbewuste denkpatronen en algoritmes op sociale media bijdragen aan de snelle verspreiding van desinformatie in Spanje, vooral tijdens periodes van onrust of crisis.
Het onderzoek naar hoe desinformatie zich tijdens maatschappelijke crises zich verspreid, wordt uittevoerd door de Spaanse factcheck-organisatie Newtral en wetenschappers van de Universiteit van Granada (UGR). De samenwerking is een van de 24 projecten die financiële steun ontvangen van het European Journalism Centre binnen het programma ‘Journalism Science Alliance’. Dit initiatief stimuleert samenwerkingen tussen journalisten en wetenschappers.
Psychologie achter desinformatie
Het project richt zich op hoe bepaalde onbewuste denkpatronen ofwel cognitieve biases door verspreiders van nepnieuws worden ingezet. Denk hierbij aan het bevestigingsvooroordeel, waarbij mensen vooral informatie geloven die hun mening bevestigt (confirmation bias), het anker-effect: mensen klampen zich onbewust vast aan de eerste informatie die ze krijgen (anchoring bias) en het illusie-van-waarheidseffect: herhaalde informatie voelt vertrouwder aan (illusory truth effect). Deze mentale shortcuts maken mensen vatbaarder voor misleidende informatie, vooral tijdens onzekere situaties zoals natuurrampen of sociale onrust.
De verspreiding van misleidende berichten tijdens de DANA-overstromingen in Valencia, na de mishandeling van een oude man in Torre Pacheco en tijdens de grote stroomuitval in april zijn voorbeelden hiervan. Onderzoekers zagen hier dat emoties als angst en woede met fakenews werden aangewakkerd om polarisatie te voeden.
Waarom foute info beter scoort dan feiten
Eerder onderzoek van het Spaanse project SIMODS toonde al aan dat algoritmes op sociale media vaak bijdragen aan het versterken van deze desinformatie. Hiervoor werden ruim 2,6 miljoen berichten op grote sociale mediaplatforms geanalyseerd. Onderzoekers keken naar hoe vaak desinformatie voorkomt, wie deze verspreidt en of deze ook geld oplevert. Desinformatie bleek op bijna alle platforms beter te scoren dan betrouwbare informatie en kreeg tot wel acht keer meer bereik op YouTube. TikTok bleek het grootste probleem te hebben, met naar schatting 20% misleidende content, gevolgd door Facebook (13%), X (11%), YouTube en Instagram (beide 8%). Alleen LinkedIn bleef grotendeels buiten schot met slechts 2%.
Opvallend is ook dat op X de meeste invloedrijke accounts een lage geloofwaardigheid hadden, terwijl op LinkedIn de meeste prominente profielen juist als betrouwbaar te boek staan. Hieruit blijkt hoe belangrijk het is om niet alleen te kijken naar wát wordt gedeeld, maar vooral door wie.
De nieuwe studie wil nu dieper graven: hoe beïnvloeden deze algoritmen samen met cognitieve biases de verspreiding van desinformatie? Het team wil de interactie tussen technologie, psychologie en informatievoorziening in kaart brengen door middel van casestudy’s, interviews met experts en analyse van algoritmepatronen.
Mediawijsheid als einddoel
Het uiteindelijke doel van het project is niet alleen wetenschappelijk inzicht. De onderzoekers willen ook journalistieke producten ontwikkelen die helpen om het publiek bewuster te maken van hoe desinformatie werkt. Zo hopen ze bij te dragen aan een betere mediawijsheid en het bevorderen van kritisch denken onder burgers.
Ook op scholen en universiteiten zet Newtral zich in om mediageletterdheid te bevorderen via het educatieve programma Newtral Educación. Middels workshops, lesmateriaal en interactieve tools zoals de kaartgame FakesOver en een videoreeks op TikTok leren leerlingen, docenten en ouders hoe ze nepnieuws kunnen herkennen en informatie kunnen controleren. Door hun journalistieke kennis te delen, wil Newtral bijdragen aan een generatie die beter bestand is tegen desinformatie online.
In het kort
- Newtral en de Universiteit van Granada onderzoeken hoe psychologische biases bijdragen aan de verspreiding van desinformatie.
- Cognitieve valkuilen, zoals het bevestigingsvooroordeel en het anker-effect, maken mensen onbewust vatbaarder voor nepnieuws.
- Algoritmes op sociale media versterken misleidende inhoud. Mensen delen deze vaker dan betrouwbare informatie.
- Uit onderzoek blijkt dat platforms als TikTok en X een hoog percentage desinformatie bevatten, vaak verspreid door invloedrijke maar onbetrouwbare accounts.
- Newtral Educación biedt educatieve tools en workshops aan om mediawijsheid en kritisch denken bij jongeren te versterken.
Hoe nepnieuws over stroomuitval Spanje wereldwijd viraal ging