Tien ongewone Spaanse kersttradities die je waarschijnlijk nog niet kent

Kerstmis in Spanje ziet er overal anders uit. Natuurlijk is er een overvloed aan kerstverlichting, zitten mensen aan uitgebreide diners en genieten van zoete lekkernijen. Maar achter die bekende façade schuilt een bonte verzameling gebruiken die per regio sterk verschillen. Juist die ongewone kersttradities maken de Spaanse feestdagen zo verrassend.

Van eeuwenoude religieuze rituelen tot volksfiguren die cadeaus brengen: Spanje viert Kerst op heel eigen wijze. En wie een beetje verder kijkt dan de kerststal en de jamón Ibérico, ontdekt een fascinerende wereld aan lokale gewoonten. We zetten er tien voor je op een rij.​

1. Levend kerstverhaal in Beas

In het dorp Beas (provincie Huelva) wordt Kerst al meer dan vijftig jaar letterlijk tot leven gebracht. De belén viviente, een levende kerststal met dorpsbewoners als figuranten, geldt als de oudste van Andalusië en een van de oudste van heel Spanje. Elk jaar trekken de smalle straten van Beas duizenden bezoekers, die zich even in het Bijbelse Bethlehem wanen. De traditie laat zien hoe diep Kerst hier in de lokale gemeenschap is verankerd en hoe vanzelfsprekend geloof en dorpsleven in elkaar grijpen.​

2. Een profetisch lied op Mallorca

Heel anders is de sfeer op Mallorca, waar muziek de hoofdrol speelt. Op kerstavond klinkt in Palma een zang die meteen kippenvel bezorgt. In de kathedraal La Seu wordt dan het Canto de la Sibila uitgevoerd, een mysterieus middeleeuws gezang over het Laatste Oordeel. Een vrouw in witte gewaden bezingt de komst van Christus. Het ritueel is zo bijzonder dat UNESCO het als immaterieel werelderfgoed erkende. Deze traditie maakt Kerst op Mallorca anders dan waar ook in Spanje, alsof de tijd even een paar eeuwen terugspoelt.​

3. Olentzero: de Baskische cadeaubrenger

Reis je daarna naar het noorden, dan kom je in een totaal andere kerstwereld terecht. In Baskenland en Navarra is het niet de Kerstman, maar Olentzero die op 25 december cadeaus brengt. De vriendelijke kolenbrander met zijn grote zak snoep en cadeaus hoort van oorsprong bij de winterzonnewende en kreeg later een christelijke betekenis. Kinderen laten eten voor hem achter bij de haard, in de hoop dat hij hun huis niet overslaat. Minder bekend is dat Olentzero vroeger ook een duistere reputatie had, wat het volksverhaal extra intrigerend maakt, en meteen duidelijk maakt dat kerstfiguren niet altijd suikerzoet zijn.​

4. Solidariteit uit Galicië en Asturië

Ook in het groene noordwesten van Spanje komen eigen kersthelden tot leven. In Galicië keerde de afgelopen decennia de Apalpador terug in het straatbeeld: een reusachtige, goedige kolenbrander die uit de bergen afdaalt. Hij voelt zachtjes aan de buik van slapende kinderen om te kijken of ze het afgelopen jaar genoeg te eten hebben gehad; wie het goed heeft gehad, krijgt kastanjes en soms een klein cadeautje. Even verderop aan de Cantabrische kust kent Asturië zijn eigen figuur: L’Angulero, een visser-achtige gestalte uit San Juan de Arena die op kerstdag angulas en cadeaus uitdeelt aan wie minder geluk heeft. Zo krijgt solidariteit in het noorden een heel eigen gezicht, met ruige landschappen en sociale warmte hand in hand. ​

5. Cadeaus uit een boomstam in Catalonië

Dan naar Catalonië, waar de verbeelding misschien wel het verst gaat. Misschien wel de vreemdste van alle ongewone kersttradities is de Catalaanse Caga Tió, ook wel Tió de Nadal genoemd. Deze vrolijk beschilderde boomstam met rode muts wordt vanaf begin december “verzorgd” met een dekentje en kleine hapjes. Op kerstavond slaan kinderen, terwijl ze een oud lied zingen, met stokken op de Tió, zodat hij snoep en kleine cadeautjes “uitpoept”. Voor buitenstaanders een bizar idee, voor Catalanen een geliefd familiegebruik met diepe wortels in oude winterrituelen – en vooral een moment van onbedaarlijk gelach.​

6. Dansende herders bij Madrid

Wie denkt dat zulke tradities alleen in verre uithoeken bestaan, vergist zich. In het bergdorp Braojos de la Sierra, ten noorden van Madrid, keren bewoners tijdens kerstavond terug naar de vijftiende eeuw. De Pastorela, een herdersdans ter ere van de geboorte van Christus, wordt nog altijd uitgevoerd in traditionele kledij. De smalle straatjes en de kleine dorpskerk vormen het decor voor een levend stukje geschiedenis, op nog geen uur rijden van de drukte van de hoofdstad.​

7. Zambombas in Jerez de la Frontera

Verder naar het zuiden, in de provincie Cádiz, begint Kerst vaak al weken eerder. Nog voor Kerstmis echt start, gonst Jerez de la Frontera van de zambombas: uitbundige straat- en patiofeesten met eenvoudige trommelachtige zambomba’s, wijn en flamenco-achtige kerstliederen. Wat ooit begon als informele buurtbijeenkomsten, is uitgegroeid tot een officieel erkend onderdeel van het Andalusische culturele erfgoed en trekt tegenwoordig bezoekers uit heel Spanje. De combinatie van vuurkorven, muziek en samenzang verandert decemberavonden in Jerez in warme, volkse vieringen van Kerst, waarin buren en onbekenden moeiteloos door elkaar heen zingen.​

8. Els Enfarinats in Ibi

Toch is Kerst niet overal alleen maar ingetogen of plechtig. Op 28 december, de Día de los Santos Inocentes, verandert het rustige stadje Ibi (Valencia) in een chaotisch toneel van meel en eieren. De Els Enfarinats, mannen verkleed als pseudo-militairen, “keren” voor één dag de macht om en voeren een absurdistische revolutie met nepwetten, boetes en luidruchtige gevechten met meel. Achter de ludieke chaos schuilt een oud gebruik waarin de wereld even op zijn kop mag staan, een carnavaleske uitlaatklep midden in de kersttijd die duidelijk maakt dat Spaanse humor ook in december niet stilvalt.​

9. Vuren aan zee op de Canarische Eilanden

En dan is er nog het kerstgevoel in T-shirt, ergens tussen de palmbomen. In verschillende kustplaatsen op de Canarische Eilanden, zoals delen van Tenerife en Gran Canaria, worden rond Kerstmis en vooral de jaarwisseling grote vuren ontstoken: de hogueras. Families verzamelen zich op of vlak bij het strand. Daar zingen ze villancicos en springen soms symbolisch over de vlammen voor geluk in het nieuwe jaar. De combinatie van winterfeest en zwoele zeelucht herinnert aan oude zonnewendefeesten, maar voelt tegelijk heel eigentijds – alsof Kerst en zomer elkaar even de hand geven.​

10. De Roscón vol verrassingen

Tot slot mag aan Spaanse Kerst en Driekoningen de Roscón de Reyes niet ontbreken. Dat is een kleurrijke kransvormige cake vol gekonfijt fruit. Verborgen in het deeg zitten een klein figuurtje en een boon. Wie het figuurtje vindt, is de “koning” aan tafel, wie de boon treft, moet volgend jaar de Roscón betalen. Met gelach rond de tafel en kruimels op het tafelkleed vormt dit speelse ritueel in veel huishoudens het slotakkoord van weken vol kersttradities.

Hoe vieren Spanjaarden Kerstmis?