De Spaanse krant EL PAÍS heeft contact gezocht met tien van de grootste congregaties binnen de Katholieke Kerk. Zeven hiervan erkennen nu, naar voorbeeld van de Jezuïeten, 61 gevallen van misbruik. Hierbij gaat het in 42 gevallen om nieuwe meldingen. Ook stemmen de zeven congregaties in met het schadeloosstellen van slachtoffers.
In rap tempo verdubbeling
Vanaf 1986 tot begin januari van dit jaar -een tijdsbestek van 35 jaar- -waren er 125 gevallen van misbruik bekend. In een paar weken tijd is dat nu verdubbeld. Toen EL PAÍS in 2018 begon met het onderzoeken van de misstanden werden slechts 34 zaken gemeld. De krant opende een speciaal e-mailadres voor meldingen en publiceerde over een aantal zaken. Met zo’n 200 meldingen als resultaat. In totaal is het aantal slachtoffers van misbruik binnen de kerk opgelopen tot meer dan 500, volgens de krant. Toch weigeren veel bisschoppen nog altijd om kritisch naar het verleden te kijken.
Kleine eerste stap
Een paar kloosterorden is een intern onderzoek gestart; een aantal is daar nog mee bezig en geeft slechts voorlopige cijfers. Zo legt Opus Dei nog de laatste hand aan haar interne onderzoek. Het is slechts een eerste en minimale stap naar de waarheid.
Aangifte bleef uit
Er werd in het verleden geen aangifte gedaan; vaak werd de beschuldigde overgeplaatst, uit de orde gezet of gedwongen de congregatie te verlaten, zodat hij op andere plaatsen kon doorgaan met misbruik en de instelling zich van de domme kon houden. Ook door het klachtenmeldingen via speciaal aangemaakte e-mailadressen, via de pers, of zelfs door het inhuren van een detective, kwamen de religieuze instituten achter het misbruik. Ook de onderzoeken bleven eerder onder de radar; ze komen nu pas, door toedoen van EL PAÍS, aan het licht.
Tip van de sluier
De opbrengsten lichten slechts een tip van de sluiter op; er worden geen details -namen, plaats en datum van de feiten onthuld-, die bij bekendmaking zouden kunnen leiden tot onthulling van meer slachtoffers. En al lijkt het een vooruitgang voor de Spaanse kerk, die tot 2018 bleef zwijgen, het maakt ook het standpunt van de Spaanse Bisschoppenconferentie pijnlijk duidelijk; net als in vrijwel alle grote katholieke landen weigert zij het verleden te onderzoeken en schadeloosstelling van de slachtoffers ook maar te overwegen.
Twee jaar verder
Het is twee jaar geleden sinds in februari 2019 de top van het Vaticaan over misbruik, werd georganiseerd, en de Spaanse kerk heeft sindsdien slechts een kleine stap gezet. In elk bisdom zijn op bevel van de paus bureaus voor slachtofferhulp geopend. In oktober 2018 heeft de kerk een commissie tegen misbruik opgericht om de protocollen die al sinds 2010 van kracht waren, bij te werken. Er is nu, meer dan twee jaar later nog niets bekend over de werkzaamheden van deze commissie en op de website staan nog steeds de oude protocollen vermeld. De Bisschoppenconferentie beantwoordt geen vragen van EL PAÍS en verwijst naar nota’s en persconferenties in 2020. In november verklaarde de woordvoerder van de bisschoppen slechts dat het aantal ontvangen klachten ‘nul of zeer weinig’ bedroeg.
Wat het onderzoek betreft, luidt het devies in Spanje dat elke bisschop doet wat hij wil. Dit staat in contrast met de bisschoppenconferenties van de Verenigde Staten, Duitsland, Nederland of Frankrijk, die in hun landen uitgebreide onderzoeken hebben uit laten voeren.
Traag en ondoorzichtig
De reactie van de 70 Spaanse bisdommen was traag en ondoorzichtig; zij blijven terughoudend in het bekendmaken van het aantal gemelde misbruikgevallen. De overgrote meerderheid weigert hun dossier in te kijken en de slachtoffers schadeloos te stellen. In alle landen is de realiteit van misbruiken in het verleden pas echt aan het licht gekomen door waarheidscommissies – van regeringen, van de kerk, of van beide – die de slachtoffers voldoende vertrouwen gaven dat het hen ernst was. De enige manier om zaken boven water te krijgen.
De kerk kijkt de andere kant op
Juan Ignacio Cortés, een Spaanse schrijver die in zijn boeken over dit thema schrijft, verwoordt het als volgt: ‘In Spanje doet niemand iets, het interesseert noch de Kerk noch de Staat, die in het verleden waakzaam had moeten zijn omdat vele instellingen, van kostscholen tot weeshuizen, deel uitmaakten van het welzijnsstelsel van de Staat. Zelfs nu nog, in de weinige gevallen die voor de rechter komen, worden de slachtoffers mishandeld. Er is een totaal gebrek aan gevoeligheid van ieders kant. Iedereen zegt: wat een schande, en vervolgens kijkt men de andere kant op.’
‘Nog eens negen jaar van mijn leven afgepakt’
Historica Gema Varona is kritisch over het onderzoek van de Jezuïeten. ‘Ze leggen niet uit hoe het is uitgevoerd, en maken niet alle resultaten bekend,’ zegt ze. Ook lijkt het aantal geregistreerde gevallen niet realistisch. Sinds 1927 zou 1% van de Jezuïeten zich schuldig hebben gemaakt aan misbruik. Varona vindt dat de verslagen transparant en goed opgesteld moeten zijn, om de slachtoffers te kunnen helpen. Zelf heeft zij ook een onderzoek onder slachtoffers uitgevoerd. Daar zal uitkomen dat er veel leed is, dat slachtoffers niet gehoord zijn en soms zelf mishandeld zijn door de Kerk. Zoals een van de slachtoffers het verwoordt: ‘Sinds ik 2009 aangifte deed, ben ik nog eens beroofd van negen jaar van mijn leven.’