Saskia Plazier
Er zitten steeds meer ouderen en meer vrouwen vast in Europese gevangenissen. Spanje valt bovendien op door lange gevangenisstraffen, relatief veel zelfdodingen en een hoog aantal buitenlandse gevangenen in de cel. Dat blijkt uit een nieuw rapport van de Raad van Europa dat deze week verscheen.
In het kort
- Spanje behoort tot de Europese landen waar gevangenen het langst vastzitten
- Het aantal zelfdodingen in Spaanse gevangenissen ligt boven het Europese gemiddelde
- In Catalonië heeft meer dan de helft van de gevangenen een buitenlandse nationaliteit
- Europese gevangenissen krijgen daarnaast te maken met meer oudere en vrouwelijke gevangenen
- Volgens de Raad van Europa moeten landen vaker alternatieven voor gevangenisstraffen gebruiken
Volgens de statistieken zitten gevangenen in Spanje gemiddeld twintig maanden vast. Dat is fors hoger dan het Europese gemiddelde van 8,8 maanden. In Catalonië heeft bovendien meer dan de helft van de gevangenen een buitenlandse nationaliteit. Het zijn enkele van de opvallendste cijfers uit het jaarlijkse SPACE I-2025 onderzoek van de Raad van Europa naar het Europese gevangeniswezen.
Gevangenen opvallend lang vast in Spanje
Het onderzoek van de Raad van Europa is gebaseerd op cijfers uit 2024 en 2025. Daaruit blijkt dat gevangenen in Spanje gemiddeld veel langer vastzitten dan in de rest van Europa. Alleen Oekraïne, Azerbeidzjan en Portugal kennen nog langere gemiddelde gevangenisstraffen.
Volgens de onderzoekers komt dat niet doordat er in Spanje meer criminaliteit is, maar vooral door de manier waarop Spaanse gevangenissen en rechtbanken functioneren. Wie eenmaal vastzit, blijft vaak langer in de gevangenis dan elders in Europa.
Het onderzoek laat daarnaast zien dat veel Europese gevangenissen kampen met overbevolking. In Spanje valt dat relatief juist mee: Spaanse gevangenissen tellen gemiddeld 77 gevangenen per 100 beschikbare plaatsen. Dat ligt onder het Europees gemiddelde van 89.
Mentale gezondheid
Ook als het aankomt op mentale gezondheid vallen de cijfers in Spaanse gevangenissen op. Het gemiddelde aantal zelfdodingen ligt op 7,5 per 10.000 gevangenen. In Catalonië loopt dat zelfs op tot 12,7, terwijl het Europese gemiddelde op 6,9 ligt.
Volgens het onderzoek spelen lange gevangenisstraffen daarbij een belangrijke rol. Gevangenen zitten vaak lang vast en krijgen niet altijd voldoende psychologische begeleiding. Ook isolatie en een gebrek aan perspectief zouden zwaar wegen op de mentale gezondheid in Spaanse gevangenissen.
Veel buitenlandse gevangenen in Catalonië
Wat ook in het oog springt is het hoge aandeel buitenlandse gevangenen. Gemiddeld bestaat 17 procent van de Europese gevangenispopulatie uit buitenlanders, maar in Catalonië is dat 52 procent. Daarmee behoren de Catalaanse gevangenissen tot de instellingen met het hoogste aandeel buitenlandse gevangenen van Europa.
Alleen Luxemburg, Zwitserland, Cyprus en Oostenrijk tellen relatief nog meer buitenlandse gevangenen. In de rest van Spanje ligt dat aandeel een stuk lager, op 29 procent. Roemenië en Moldavië hebben juist nauwelijks buitenlandse gevangenen in de cel.
In Spanje ruim 59.000 personen vast
Europese gevangenissen telden in 2025 samen ongeveer 1,1 miljoen gevangenen. Dat zijn gemiddeld 110 gevangenen per 100.000 inwoners. In Spanje waren dat er ruim 59.000. Alleen landen als Turkije, Frankrijk, Italië en Duitsland hebben nog grotere gevangenispopulaties.
Opvallend genoeg kampen Spaanse gevangenissen minder met overbevolking dan veel andere Europese landen. In Spanje zijn er gemiddeld 77 gevangenen per 100 beschikbare gevangenisplaatsen. Daarmee zit Spanje onder het Europese gemiddelde van 89.
Meer ouderen en vrouwen in de gevangenis
Er zitten steeds meer vrouwen vast in Europa. Tussen 2024 en 2025 steeg hun aandeel van 4,8 naar 5,2 procent.
Gevangenissen krijgen ook steeds meer te maken met vergrijzing. De gemiddelde leeftijd van gevangenen in Europa ligt inmiddels op 39 jaar en ook het aantal gevangenen van 65 jaar en ouder neemt verder toe. Oudere gevangenen hebben vaker gezondheidsproblemen, chronische ziektes of lichamelijke beperkingen. Dat zorgt voor nieuwe uitdagingen binnen het gevangeniswezen.
Minder gevangenisstraffen als oplossing
Volgens de Raad van Europa zouden landen minder snel naar gevangenisstraffen moeten grijpen, vooral bij kleinere vergrijpen. Alternatieven zoals taakstraffen of voorwaardelijke vrijlating zouden vaker ingezet kunnen worden.
Daarnaast pleiten de onderzoekers voor betere mentale zorg en meer begeleiding binnen gevangenissen. Ook vragen ze aandacht voor de leefomstandigheden van gevangenen, langdurige voorlopige hechtenis en de groeiende groep oudere gevangenen.