Else Beekman
In drie dorpen in de provincie Ávila mogen de inwoners geen kraanwater meer drinken. In Mijares, Casavieja en Piedralaves kleurden de beken zwart na een fikse regenbui. Het water voerde de as mee van de bergen die deze zomer in brand stonden. Deskundigen waarschuwen dat de gevolgen van de grote bosbranden in Spanje nog lang niet voorbij zijn.
De drie dorpen liggen in het gebied waar deze zomer de bosbrand van Burgohondo overheen raasde, een van de grootste bosbranden ooit in Spanje. Zeker 34.000 hectare land raakte verwoest en Greenpeace spreekt van de op één na grootste brand sinds het begin van de metingen.
Vorig weekend trokken er zware onweersbuien over het zuiden van de provincie. Met de regen spoelde grote hoeveelheden as, ongehinderd door begroeiing, naar beken en stuwmeren. El Diario schrijft hoe omwonenden het water in het stuwmeer langzaam donker zagen kleuren. In Mijares en Casavieja krijgen de inwoners nu flessenwater uit tankwagens omdat het kraanwater sindsdien troebel is.
Een bom met vertraging
Bosbouwkundige Carlos Madrigal had er al voor gewaarschuwd toen de brand nog woedde. De as zou in de rivieren belanden. En zonder planten die de grond vasthouden, zou de bodem bij de eerste regen wegspoelen. Hij voorspelde een mogelijk ecologische ramp.
Hoe heviger een brand is geweest, hoe meer schade de regen daarna aanricht, legt Sara Marañón uit. Zij is ecoloog en bodemdeskundige bij het Catalaanse onderzoekscentrum CREAF. De branden van nu zijn zo heet dat de as wit is en alle begroeiing verbrandt. De grond ligt vervolgens onbeschermd en op een helling spoelt die gemakkelijk weg.
Grond die geen water meer opneemt
Door de extreme hitte verandert ook de bodem zelf. Volgens Marañón ontstaat er een waterafstotende laag waardoor de grond ondoordringbaar wordt. Het regenwater stroomt over het oppervlak naar beneden in plaats van dat het erin trekt. Onderweg krijgt het steeds meer snelheid en neemt het alles mee.
Onderzoekers van de Universiteit van Salamanca concludeerden eveneens dat een natuurgebied na een bosbrand overstromingen minder goed kan tegenhouden. Bovendien zuivert het water minder goed.
De rol van klimaatverandering
Vuur hoort bij de natuur rond de Middellandse Zee, benadrukt Marañón. Ook stortbuien zijn er niets nieuws. Maar door klimaatverandering zijn de branden nu zo hevig dat de natuur zich niet meer vanzelf herstelt. Tegelijk worden onweersbuien heftiger. Juist die combinatie zorgt voor de meeste erosie.
Een onderzoek uit 2020 van het CREAF en een Catalaans bosbouwinstituut laat zien hoe groot het effect is. Gemiddeld verliest bosgrond rond de Middellandse Zee 15 à 16 ton grond per hectare. Vallen een brand en zware regen in hetzelfde jaar, dan loopt dat op tot 42 à 43 ton.
Grond die onvruchtbaar wordt
Met de grond verdwijnen ook voedingsstoffen. Eerst door het vuur en wat overblijft in de as, wordt meegesleurd door de regen, samen met de bovenste laag waarin de meeste micro-organismen leven. Onvruchtbare grond blijft achter. Voor Spanje is dit problematisch. Het land heeft al een van de meest aangetaste bodems van Europa en meer dan de helft van het grondgebied kampt met verwoestijning. Naast wind en landbouw zijn branden een van de belangrijkste oorzaken.
Het door het water meegevoerde slib komt vervolgens terecht in beken en uiteindelijk in stuwmeren. Die slibben daardoor dicht. De voedingsstoffen uit de meegevoerde grond kunnen vervolgens in het water weer leiden tot een explosie van algen. Daarmee daalt het zuurstofgehalte en in het ergste geval bezwijkt vervolgens een heel ecosysteem.
Greenpeace: de gevolgen van het vuur zijn niet voorbij als het uit is
Ook Greenpeace Spanje slaat alarm. De milieuorganisatie legde de stromen van as en modder rond Burgohondo vast op beeld en bracht die op 8 oktober naar buiten met een duidelijke oproep: maak de bescherming van het water een prioriteit na een bosbrand. “De noodsituatie houdt niet op als het vuur gedoofd is,” zegt Mónica Parrilla, die de brandcampagne van Greenpeace leidt. Zonder maatregelen ontstaan er volgens haar nieuwe ecologische en sociale crises.
Eind augustus waarschuwde Greenpeace al voor wat de organisatie “chapapote de monte” noemt, letterlijk “bergteer”, een mix van as, modder en ander materiaal die de regen van verbrande hellingen meesleurt. De organisatie pleitte toen al voor kleine dammen, een deklaag van stro en tijdelijke constructies om die stroom tegen te houden.
Greenpeace bekritiseert ook het kappen van verbrande bomen. Daardoor ligt de grond nog meer bloot aan de regen. De kritiek richtte zich op de regionale regering van Castilla y León die opdracht gaf het verbrande hout rond Burgohondo weg te halen. Overheden zouden waar mogelijk een paar maanden moeten wachten met kappen en sowieso per gebied bekijken welke bomen weg moeten.
Jarenlang last van een brand
Dat de gevolgen van een bosbrand jaren kunnen aanhouden blijkt uit een rapport uit 2025 van de Spaanse vereniging van civiel ingenieurs, waarin zij stelden dat oppervlaktewater drie tot vijf jaar vervuild kan blijven. Zware regen kan nog zeker anderhalf jaar as en slib naar rivieren en beken spoelen.
Daarmee loopt ook het grondwater loopt gevaar. Volgens het Spaanse geologische instituut IGME is in de afgelopen twintig jaar meer dan 900.000 hectare aan grondwater getroffen door de gevolgen van branden. De schade loopt op tot ruim 43 miljoen euro. Greenpeace roept daarom op het grondwater in brandgebieden jarenlang extra te controleren.
Dit jaar ging in Spanje al bijna 280.000 hectare in vlammen op. Vorig jaar was dat ruim 354.000 hectare. Greenpeace vraagt de overheid onder meer om direct na het blussen in te grijpen, de waterkwaliteit beter te bewaken en het brandrisico mee te nemen in de nationale waterplanning.
Wat helpt na een brand
Onderzoek in het veld laat zien wat er in het eerste jaar na een brand moet gebeuren. De bodem moet met rust gelaten worden. Autoriteiten moeten zeker geen zware machines inzetten, want de grond is na een brand extra kwetsbaar. Verbrande, omgevallen stammen moeten blijven liggen en de bodem moet worden afgedekt met natuurlijk materiaal.
Dat (deels) verbrande hout werkt als een dam tegen het water en levert voedingsstoffen. Het zorgt bovendien voor een beschut microklimaat waarin nieuwe plantjes kunnen opkomen. Grazende dieren kunnen er minder makkelijk bij. En andere dieren vinden er een schuilplaats, terwijl ze nieuwe zaden verspreiden. Zo kan het bos beetje bij beetje weer tot leven komen.