Else Beekman
Op dit moment staat de Spaanse waterreserve op 39,6% van haar totale capaciteit: de stuwmeren slaan 22.252 kubieke hectometer water op, 170 minder dan vorige week. Er is de laatste dagen weinig neerslag gevallen aan de Atlantische zijde en vrijwel niets aan de Middellandse-Zeekant. De maximale neerslag bedroeg 24,8 l/m2 in Pontevedra.
En al is in Spanje het afgelopen jaar ongeveer even veel regen gevallen als het jaar daarvoor, het gemiddelde niveau van de stuwmeren staat 23% lager dan dat van de afgelopen tien jaar en 13% lager dan vorig jaar. Meerdere factoren spelen een rol:
Droger najaar dan gemiddeld
De weersvoorspellingen gaan ervan uit dat de komende maanden droger zullen zijn dan normaal. Volgens de Spaanse weerdienst AEMET wordt de herfst bijzonder droog. ‘De kans is groot dat het laatste kwartaal in het grootste deel van het schiereiland te maken krijgt met minder dan gemiddelde regenval’, verklaart AEMET-woordvoerder Rubén del Campo. Het effect is nu al voelbaar. De gecumuleerde neerslag sinds het begin van het nieuwe hydrologische jaar op 1 oktober tot en met de 14e heeft nog niet eens de helft van de normale waarden bereikt en ligt volgens AEMET 52% onder normaal voor de referentieperiode.
Irrigatie grote boosdoener
‘De stuwmeren bevatten nu 40% van hun capaciteit, terwijl ze normaal in deze tijd van het jaar op 52% zouden zitten, en het heeft evenveel geregend als in andere jaren. Het probleem is dat we in Spanje te veel irrigeren. In Spanje wordt 85% van het water gebruikt voor irrigatie, 12% voor menselijke consumptie en 3% voor de industrie. En er is geen controle op het verbruik van water, vooral voor irrigatie is het verbruik onevenredig hoog, en dat brengt de komende maanden een groot risico met zich mee,’ zegt Santiago Martín Barajas, expert in waterbeheer bij de Spaanse milieuorganisatie Ecologistas en Acción. Hij vervolgt: ‘De reservoirs zouden reserves moeten zijn voor als we een tekort aan water hebben, maar het zijn irrigatiestations geworden. Als je dagelijks water verbruikt, het verbruik niet vermindert en het najaar droog is, zullen we kampen met een tekort. Er is geen tijd om de reservoirs te vullen,’ legt hij uit. ‘Zonder regen krijgen we de komende maanden problemen met de bevoorrading’.
Barajas wijst er ook op dat gewassen die vroeger meer op drogere grond werden geteeld, zoals olijven, amandelen en wijngaarden, nu worden geïrrigeerd. ‘Hierdoor zijn ze winstgevender, wordt er meer geld verdiend. Ze gebruiken op zich weinig water, maar als je 800.000 hectare hebt, wordt het ineens wel veel. Bovendien is de prijs van het waterverbruik voor irrigatie zeer laag in vergelijking met andere landen. En wat gebeurt er? Als we ongecontroleerd water blijven gebruiken, dreigt de komende maanden een tekort’.
In Spanje zou drie miljoen hectare kunnen worden geïrrigeerd zonder een tekort aan water, maar momenteel wordt wel 4,1 miljoen hectare geïrrigeerd, waarbij de illegale irrigatie, die ook bestaat, niet is meegerekend. De oplossing zou zijn om een deel van de irrigatie te stoppen. In de stedelijke watervoorziening keert ten minste 80% van het water terug in het systeem, zo niet meer. Irrigatie levert 10% op.
Stroomgebieden rivieren
Het Ministerie voor Ecologische Transitie waarschuwt voor de gevolgen voor de stroomgebieden van de Guadalquivir en de Guadiana als het de komende maanden niet gaat regenen. Het stroomgebied van de Guadalquivir is het hydrologische jaar begonnen zelfs in een alarmtoestand en het stroomgebied van de Guadiana in een noodtoestand. ‘De vraag naar water is in deze periode niet groot, maar de grens is bereikt’.
De Hydrografische Confederatie van de Guadalquivir (CHG) heeft donderdag laten weten dat zij ‘elke druppel water’ zal beheren, gezien de huidige situatie. In het ontwerp voor het Hydrologisch Plan dat voor de komende zes jaar wordt opgesteld, is voorgesteld het aantal hectaren voor irrigatie niet te verhogen omdat ‘de grens is bereikt’.
Beperkingen drinkwatervoorziening
De steden Aguadulce en Pedrera, in de Sierra Sur de Sevilla, hebben afgelopen zomer hebben al te maken gehad met beperkingen van de drinkwatervoorziening. Normaliter worden ze weer opgeheven aan het einde van het zwembad- en badseizoen maar dit jaar zijn de beperkingen zelfs uitgebreid en golden vanaf elf uur ’s avonds en in het weekend. Meer dan 7.000 inwoners zijn getroffen: 5.000 in Pedrera en ongeveer 2.000 in Aguadulce.
Ook in het noorden zijn reservoirs op minimum niveaus
Een ander voorbeeld van schaarste zijn de stuwmeren in Galicië, die de afgelopen week nog eens 40 kubieke hectometer water hebben verloren en nu nog over 44,3% van hun capaciteit beschikken, volgens gegevens van het ministerie voor Ecologische Overgang en de Demografische Uitdaging.
Klimaatverandering
‘Door de klimaatverandering zullen we steeds vaker te maken krijgen met extreme droogteperiodes en grotere onzekerheid. Als we blijven verbruiken zoals we gewend zijn, zal het moeilijker worden om water voor ecosystemen en voor de samenleving te garanderen,’ zegt Rafael Seiz van het Wereld Natuur Fonds in Spanje.
‘In Spanje is het normaal dat er cycli zijn van vijf drogere jaren en dan weer één nat jaar, maar door de klimaatverandering verandert alles. Bovendien is de temperatuur in ons land 1,1 % meer gestegen dan gemiddeld, waardoor er meer water verdampt en we dus meer water verbruiken dat minder opbrengt’, aldus Seiz.
Hij vervolgt: ‘Het waterbeleid moet dringend veranderen en dat vraagt dat we met elkaar de handen ineenslaan. Landbouwers moeten hun waterverbruik verminderen en het water dat zij hebben zo goed mogelijk gebruiken. Dat kan betekenen dat zij van sommige gewassen minder verbouwen om overschotten te voorkomen. In Cartagena bijvoorbeeld bleven meloenen liggen op het veld, waarna ze weg werden gegooid. Het water is dan al verspild. De problemen zijn vooral te wijten aan slecht beheer en niet zozeer aan de fysieke schaarste van de watervoorraden.’
Ingewikkeld probleem
Seiz en Barajas zijn het erover eens dat het een ingewikkelde kwestie is. ‘De regeringen worden zich weliswaar bewust van het probleem, maar tot dusver heeft geen van hen veranderingen doorgevoerd. Zoals minder water beschikbaar stellen voor irrigatie, efficiëntere systemen aanleggen en vooral minder akkers te bebouwen om water in de reservoirs te kunnen opslaan voor wanneer er een echt tekort is’, leggen zij uit.
Elektriciteit
Het is duidelijk dat water nodig is om elektriciteit te produceren, en met de gascrisis hebben de elektriciteitsmaatschappijen hun winsten willen handhaven. ‘De elektriciteitsmaatschappijen hebben stuwmeren leeggepompt, profiterend van de hoge elektriciteitsprijzen en van de lage kosten om hydro-elektrische energie op te wekken. Zo hebben zij hun winstmarge vergroot. Zij legen het reservoir voor de turbine tegen nultarief en verkopen tegen een hogere prijs. Deze manier van handelen lijkt mij een slechte praktijk die niet zou mogen worden toegestaan,’ aldus Seiz.
Gevolgen
Net als tijdens de droogte van 1994 zullen er, als dit zo doorgaat en de vraag niet wordt beteugeld, in grote delen van het land, -de gebieden waar het meeste water wordt verbruikt, zoals Andalusië, Castilië-La Mancha en Extremadura- waterproblemen ontstaan. ‘In Zuid-Spanje zou de watertoevoer zelfs kunnen worden gestopt’, aldus het Wereldnatuurfonds. ‘Grote steden zoals Madrid worden gespaard omdat hun reservoirs op 65% zitten. En niet omdat het veel regent, maar er minder wordt geïrrigeerd. Maar het Spaanse platteland zou te lijden kunnen hebben onder de rantsoenering van zo’n essentiële hulpbron,’ aldus Barajas.
Ecologistas en Acción pleit voor een vermindering van de irrigatie met 25% maar het grote probleem is dat ‘zowel de irrigatiebedrijven en de landbouwers zelfs niet willen horen dat hun bedrijfsplannen worden gewijzigd’.