Else Beekman
De Spaanse voormalig rechter Garzón vraagt samen met enkele advocaten om verwijdering uit de basiliek van de Valle de los Caídos van de overblijfselen van de Spaanse dictator Francisco Franco en van de Falange-oprichter José Antonio Primo de Rivera.
Operatie Haal Franco weg uit Vallei der gevallenen
De operatie Haal Franco weg uit de Vallei der Gevallenen (operación Sacar a Franco del Valle de los Caídos) is al op verschillende fronten aan de gang. De Spaanse socialistische partij PSOE heeft een voorstel ingediend voor de opgraving van de dictator. Daarnaast heeft Baltasar Garzón samen met advocaten Manuel Ollé en Eduardo Ranz een aanvraag hierover ingediend bij het hooggerechtshof. De initiatiefnemers willen dat de Vallei der Gevallenen in de buurt van Madrid ‘een waardig gedenkoord voor de slachtoffers van de Spaanse Burgeroorlog’ wordt.
Ongemakkelijk symbool
Op 1 april 1940 (een jaar na het einde van de Burgeroorlog) besloot dictator Franco via een decreet tot oprichting van een monument ter ere van de slachtoffers van deze oorlog. Er werden 46.000 mensen begraven, ook republikeinen voor zover kon aangetoond worden dat ze katholiek waren. Als symbool is de Valle de los Caídos nog steeds een ongemakkelijk bouwwerk voor Spanje. Het herinnert niet alleen aan de Burgeroorlog, het fascisme, het nationaalkatholicisme en de sterke binding tussen de katholieke kerk en de dictatuur. Maar ook aan de omstandigheden waaronder het tot stand gekomen is. Veel van de ruim 20.000 ingezette republikeinse dwangarbeiders zouden tijdens de bouw verongelukt zijn. Elk jaar, op Franco’s sterfdatum, komen fascistische groeperingen naar de Vallei der Gevallenen om de dictator te eren. Franco ligt hier begraven, net als José Antonio Primo de Rivera, de oprichter van de fascistische Falange. Het mausoleum schijnt gevuld te zijn met duizenden republikeinse slachtoffers, die door de dictator uit anonieme massagraven en persoonlijke graven zijn gehaald, zonder goedkeuring van de familieleden.
Wet van Historisch Geheugen
Volgens de in 2006 goedgekeurde Wet van het Historisch Geheugen (Ley de la Memoria Histórica) moeten alle monumenten en straatnamen ter ere van prominenten uit de tijd van de dictatuur uit het straatbeeld verwijderd worden. Toch zijn er in heel Spanje nog steeds veel verwijzingen naar de Spaanse dictatuur te vinden. In de Vallei der Gevallenen is ruim 10 jaar na invoering van deze wet nog steeds weinig veranderd. Volgens de conservatieve Spaanse regering onder leiding van de Partido Popular is dit monument namelijk al een gedenkoord voor verzoening en ziet ze geen reden hier iets aan te wijzigen.
Recht op herinnering
‘Het hooggerechtshof heeft nu de kans te laten zien dat we in Spanje recht hebben op de herinnering, aldus de uit zijn ambt gezette rechter Baltasar Garzón. Volgens hem ontvangt de stichting die de Vallei der Gevallenen beheert nog steeds overheidssteun, terwijl er sinds de PP aan de macht is geen budget is voor opgravingen en het in ere herstellen van republikeinse slachtoffers. Garzón noemt dit pure discriminatie.
Gang naar hooggerechtshof
Garzón in de advocaten zijn naar het hooggerechtshof gestapt nadat een eerder verzoek aan de Spaanse ministerraad in eerste instantie genegeerd en later afwijzend beantwoord was. Het hooggerechtshof behandelt nu het verzoek van Garzón, Ollé en Ranz dat de volgende punten bevat:
Overdracht overblijfselen Franco en Primo de Rivera
Garzón, Ollé en Ranz willen de overdracht bewerkstelligen van de overblijfselen van de dictator en oprichter van de Falange uit de basiliek van de Vallei der Gevallenen naar een andere plek. De aanvragers willen dat er een einde komt aan de verering van deze twee personages die symbool staan voor een politieke onderdrukking van de slachtoffers van de dictatuur. Volgens Garzón was het in de basiliek begraven een inbreuk op het kerkelijk recht, omdat alleen de paus, kardinalen en bisschoppen in de kerk begraven mogen worden. ‘Voor zover wij weten waren noch Franco, noch Primo de Rivera kardinalen of bisschoppen’, zegt Garzón.
Opgraving en overdracht slachtoffers
De juristen willen dat de staat zo snel mogelijk geld vrijmaakt en prioriteit geeft aan de opgraving en identificatie van de bijna 34.000 mensen die begraven liggen in de Vallei der Gevallenen. Tot nu toe heeft de staat dit proces alleen maar belemmerd, aldus Garzón.
Omvorming Vallei tot waardig gedenkoord
De voormalig rechter en advocaten stellen dat Franco’s mausoleum omgevormd moet worden tot een waardig gedenkoord waar de slachtoffers van de Spaanse Burgeroorlog en de dictatuur herinnerd worden. De hele samenleving heeft recht op de waarheid en genoegdoening. In de Vallei moeten de namen van alle slachtoffers officieel gepubliceerd worden. Alle personen die in de vallei begraven liggen moeten alsnog worden geïdentificeerd, in ere hersteld en geëerd worden. In het verzoekschrift wordt verwezen naar voorbeelden van soortgelijke gedenkoorden, zoals de Technische Marineschool (Escuela de Mecánica de la Armada) in Argentinië, het Staatsmuseum Auschwitz-Birkenau (Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau) in Polen, de Plaats van Herinnering (Lugar de la Memoria) in Peru, het Museum van Herinnering en Mensenrechten (Museo de la Memoria y los Derechos Humanos) in Chili, het Museum voor Genocideslachtoffers in Cambodja en het Kigali Gedenkcentrum Genocide in Ruwanda.
Annulering decreten Vallei
Garzón, Ollé en Ranz vragen de nietigverklaring van het decreet van 1 april 1940 en een besluit van 23 augustus 1957, omdat deze in tegenspraak zijn met de letter en de geest van de Spaanse grondwet van 1978 en de Wet van het Historisch Geheugen. Een dergelijke annulering zal benadrukken dat de aard en bestemming van dit monument meer gericht moet zijn op verzoening.
Nieuw wettelijk kader Vallei der Gevallenen
De annulering van de genoemde decreten moet gepaard gaan met de invoering van een nieuw wettelijk kader voor zowel de Vallei der Gevallenen als de instantie die de Vallei bestuurt en beheert. De reden is duidelijk: de grondwet moet geaccepteerd worden, en dat is nu niet het geval, volgens de advocaten.
Verwijdering symbolen die aanzetten tot haat
Tot slot roepen Garzón, Ollé en Eduardo Ranz op tot de verwijdering van alle symbolen rond het mausoleum die verwijzen naar de ophemeling van de dictatuur van Franco en de overwinnaars van de Burgeroorlog. Daarom moet er ook een einde komen aan de mis “voor de gevallenen” die wordt gehouden in de basiliek. “Verzoening kan niet worden bereikt via het decreet. Het kan wel bereikt worden als de slachtoffers en nabestaanden toegang krijgen tot de waarheid, gerechtigheid en genoegdoening, aldus Ollé.