Else Beekman
Een opgravingscampagne in de Cova de les Dones bij Millares (Valencia) heeft 120 Romeinse inscripties aan het licht gebracht, tegen de vijftien die eerder bekend waren. Daarmee heeft de grot nu de grootste bekende verzameling Latijnse inscripties die ooit in een grotheiligdom is gevonden, in heel het voormalige Romeinse Rijk. De vondst wijst bovendien op de verering van een tot dusver onbekende godin.
Van vijftien naar 120 inscripties
Het onderzoek staat onder leiding van Virginia Barciela (Universiteit van Alicante) en Aitor Ruiz-Redondo (Universiteit van Zaragoza), en vond plaats in mei en juni van dit jaar. De meeste van de 120 gevonden inscripties dateren uit de eerste en tweede eeuw na Christus. Ze bevinden zich in een specifieke ruimte diep in de grot die onderzoekers het “Romeinse heiligdom” noemen. Die ruimte ligt op meer dan tweehonderd meter van de ingang en is voor het eerst ontdekt in 2024.
De vloer van die ruimte bevat kleine natuurlijke waterkommen die water uit de ondergrondse gangen vasthouden. Daarin lieten bezoekers destijds allerlei offergaven achter. Dit jaar documenteerde het team op het oppervlak onder meer twee bronzen ringen, een armband, kelkvormige vaatjes, spinschijfjes, aardewerkfragmenten en dierenresten, naast het muntstuk van keizer Claudius dat al in 2024 werd gevonden.
Een cultus rond een “Domina”
Opvallend is dat vijf van de inscripties, bedoeld als religieuze wijding aan een god, met zekerheid aantonen dat er in de Romeinse tijd een godin werd vereerd die men eerbiedig “Domina” (de Meesteres) noemde. Op drie ervan staat de naam “MALACI”. Dat is een tot nu toe onbekende benaming voor deze godheid. Onderzoekers vermoeden een mogelijke link met water, maar de precieze betekenis wordt nog onderzocht.
Volgens epigrafiespecialist Sergio García-Dils (UNED Sevilla) tonen minstens vijf inscripties gewijd aan dezelfde godin aan dat het niet om losse, incidentele religieuze bezoeken ging, maar om een georganiseerde cultus rond één specifieke godheid, geconcentreerd in een afgebakende zone diep in de grot.
De inscripties bevatten ook meerdere vrouwennamen. Dat wijst er volgens de onderzoekers op dat het heiligdom vooral door vrouwen werd bezocht. Ook de vele gevonden spinschijfjes, doorgaans geassocieerd met textielwerk in vrouwenhanden, passen in dat beeld. Onderzoeker Virginia Barciela oppert dat de naam van de grot zelf, Cova de les Dones (“grot van de vrouwen”), mogelijk teruggaat op deze vrouwelijke aanwezigheid in het heiligdom.
Een grot die laag na laag verrast
De vondst is de nieuwste stap in een reeks ontdekkingen sinds het onderzoeksproject DONARQ in 2023 van start ging. Het werd gefinancierd door de Generalitat Valenciana en de Britse Academy. In 2023 bevestigde een publicatie in het vaktijdschrift Antiquity dat de grot de grootste verzameling paleolithische rotskunst van Oost-Spanje herbergt. Met meer dan honderd tekeningen en gravures, ouder dan 24.000 jaar. In 2024 volgde de ontdekking van het Romeinse heiligdom zelf, met destijds een vijftiental inscripties en de muntstuk van Claudius. In 2025 troffen onderzoekers meer dan honderd zogeheten speleofacten aan. Dat zijn stalagmieten die prehistorische mensen doelbewust bewerkten en daarmee gold de grot als tweede vindplaats van dit type ter wereld. Alleen een grot in het Franse Saint-Marcel telt er meer.
Volgens de onderzoekers is nog altijd niet alles onderzocht, en worden veel van de nieuwe inscripties nog ontcijferd.
Bescherming en digitale toegang op komst
Dit jaar starten er werkzaamheden om de vindplaats te beschermen. Deze worden gefinancierd via het Pla Restaura van de Valenciaanse Conselleria van Cultuur en Onderwijs en met steun van de gemeente Millares. De toegang tot de grot worde aangepast, er komen nieuwe veiligheidsmaatregelen en er komt een digitale tweeling van de plek. Daardoor worden ook virtuele bezoeken aan het heiligdom mogelijk. Over de gevolgen voor fysieke bezoekers ter plekke doet de bron geen concrete uitspraken.