Saskia Plazier
De biodiversiteit in Spanje staat onder druk. Klimaatverandering, het verdwijnen van leefgebieden en de komst van invasieve soorten zorgen ervoor dat steeds meer flora en fauna in de knel komen. Inmiddels verkeren negen soorten in de categorie ‘kritiek bedreigd’, de laatste stap vóór uitsterven. Zonder extra maatregelen dreigen zij uit Spanje te verdwijnen.
Spanje begint 2026 met zorgwekkende signalen over de staat van de natuur. Uit recente berichtgeving blijkt dat in Spanje inmiddels meer dan tweehonderd soorten, ondersoorten en populaties onder zware druk staan, terwijl nog eens bijna 140 soorten als kwetsbaar worden beschouwd.
De oorzaken lopen uiteen. Klimaatverandering speelt een belangrijke rol, net als het verdwijnen en versnipperen van natuurlijke leefgebieden. Ook intensief landgebruik, jacht in bepaalde regio’s, overmatig watergebruik en de verspreiding van invasieve soorten via handel en toerisme dragen bij aan de achteruitgang. Voor negen soorten is de situatie inmiddels zo ernstig dat zij officieel zijn aangemerkt als kritiek bedreigd.
Bescherming loont, maar vraagt volhouden
Veel van de met uitsterven bedreigde soorten komen alleen in Spanje voor. Juist daarom zijn inspanningen om deze soorten te beschermen en hun herstel te stimuleren van groot belang. Overheden, natuurorganisaties en burgers spelen daarbij ieder een rol.
Dat herstel wel mogelijk is, laat de Iberische lynx zien. De soort stond jarenlang op de rand van uitsterven, maar wist zich langzaam te herstellen. In 2024 werd de lynx heringedeeld van ernstig bedreigd naar kwetsbaar.
Wetenschappelijke doorbraak voor de Iberische lynx
Ook de Iberische keizerarend stemt voorzichtig optimistisch. Het aantal broedparen groeide van slechts 39 in 1974 naar 841 in 2023. De praktijk is wel weerbarstig: natuurbescherming kost tijd en vraagt afstemming tussen verschillende partijen. En neemt niet weg dat de biodiversiteit in Spanje in 2026 als geheel onder druk staat, met een groot aantal soorten dat nog altijd terugloopt.
1. Europese nerts (Mustela lutreola)
De Europese nerts, ook wel moerasotter genoemd, is een van de meest bedreigde zoogdieren van Europa. De populatie is de afgelopen decennia met naar schatting 95 procent afgenomen. In Spanje leven nog slechts 142 exemplaren, vooral in de autonome regio Navarra. De soort geldt als een belangrijke indicator voor gezonde rivieren en wordt bedreigd door vervuiling, verlies van leefgebied en invasieve soorten.
2. Cantabrische auerhoen (Tetrao urogallus cantabricus)
De Cantabrische auerhoen geldt als een van de symbolen van het uitsterven van soorten in Spanje. Deze vogel, uit de familie van de korhoenders, komt nog slechts voor in delen van de regio’s León en Asturië. In 2024 werden daar 209 exemplaren geteld, een lichte stijging ten opzichte van eerdere jaren. De bosbranden van afgelopen zomer in Noord-Spanje maakten de situatie echter opnieuw zorgwekkend: tussen de 8 en 15 procent van het toch al kleine leefgebied van de hoen ging verloren, wat de kwetsbare populatie verder onder druk zette.
3. Jara de Cartagena (Cistus heterophyllus subsp. carthaginensis)
De jara de Cartagena is de enige plantensoort op de lijst van kritisch bedreigde soorten in Spanje. Lange tijd gold de plant als uitgestorven, nadat de laatste bekende exemplaren waren verdwenen. Dankzij gerichte beschermingsmaatregelen en actief beheer wist de soort zich echter te herstellen. Het aantal planten groeide van slechts vier exemplaren in 2014 naar ongeveer 800 in 2024. Daarmee geldt de jara de Cartagena als een zeldzaam, maar hoopgevend voorbeeld van geslaagd natuurherstel.
4. Pyrenese desman (Galemys pyrenaicus)
Dit kleine, molachtige zoogdier leeft in en langs schone, stromende beken en rivieren en komt uitsluitend voor op het Iberisch Schiereiland. Het leefgebied is klein en versnipperd. Verdwijnt de soort uit Spanje en Portugal, dan is de desman wereldwijd uitgestorven. Door watervervuiling, stuwdammen en de gevolgen van klimaatverandering resten nog slechts vijf afzonderlijke populaties. In veel gebieden is de desman inmiddels al volledig verdwenen.
5. Knobbelmeerkoet (Fulica cristata)
De knobbelmeerkoet staat vooral in Zuid-Spanje onder zware druk, waar veel wetlands zijn verdwenen of sterk verdroogd. Wateronttrekking, veranderend waterbeheer en jacht spelen daarbij een belangrijke rol. Zonder ingrijpen dreigt de soort op korte termijn te verdwijnen. Omdat de knobbelmeerkoet sterk lijkt op de gewone meerkoet, wordt de koet bij de jacht bovendien niet altijd herkend en is vaak een onbedoeld slachtoffer.
Satellietbeelden waarschuwen: Doñana-wetlands dreigen binnen 61 jaar te verdwijnen
6. Kleine klauwier (Lanius minor)
Van deze kleine zangvogel zijn in Spanje sinds 2018 geen broedparen meer vastgesteld. Intensieve landbouw en het grootschalige gebruik van bestrijdingsmiddelen hebben het insectenaanbod voor de vogel sterk verminderd. Ook het verdwijnen van open landschap speelt de soort parten. In sommige regio’s komt daar de aanleg van grootschalige zonneparken bij. Terugkeer is alleen mogelijk met ingrijpende aanpassingen in het landgebruik.
7. Marmereend (Marmaronetta angustirostris)
De marmereend is een zeldzame soort die in Nederland nauwelijks voorkomt, maar vooral leeft in Zuid-Europa, het Midden-Oosten en Zuidwest-Azië. De populatie neemt al decennialang af. Ook in Spanje verdwijnt geschikt leefgebied langzaam maar zeker.
Verlies en verdroging van wetlands, aangepast waterbeheer en predatie door geïntroduceerde soorten vormen de belangrijkste oorzaken. Bescherming en herstel van natte natuurgebieden zijn cruciaal voor het voortbestaan van de soort.
8. Grote zoetwaterparelmossel (Margaritifera auricularia)
Ook deze zeldzame mosselsoort staat op het punt te verdwijnen. Vrijwel de volledige resterende populatie leeft in het stroomgebied van de rivier de Ebro. De grote zoetwaterparelmossel kan tot twintig centimeter lang worden en is zeer gevoelig voor vervuiling. Invasieve soorten, zoals de Aziatische korfmossel, vormen een extra bedreiging. Daarnaast is de soort kwetsbaar door haar voortplanting: de larven kunnen zich alleen ontwikkelen op specifieke vissoorten.
9. Grote steekmossel (Pinna nobilis)
De grote steekmossel, ook wel bekend als de gewone nacra, is een tweekleppig weekdier dat voorkomt in de Middellandse Zee. In 2016 werd de soort vrijwel uitgeroeid door een parasitaire ziekte. Slechts enkele kleine restpopulaties bestaan nog, onder meer in de Ebrodelta en de Mar Menor. Herstelprojecten proberen de grote steekmossel voor uitsterven te behoeden.