Else Beekman
Recente cijfers van het Spaanse onderzoeksinstituut CIS laten zien dat ruim 21% van de bevolking de dictatuur als ‘goed’ of ‘zeer goed’ bestempelt. De bekende Spaanse fotografe Pilar Aymerich, die de Franco-jaren aan den lijve beleefde, vindt dat schokkend en uit stevige kritiek op hoe Spanje is omgegaan met het verleden. Vooral jongeren weten volgens haar nauwelijks wat de Spaanse dictatuur inhield. “Het is onze eigen schuld. We hebben het verhaal niet goed verteld,” zegt ze in een interview met SER Catalunya.
Aymerich werd in 1943 geboren in Barcelona. “Die 40 jaar dictatuur hebben onze jeugd kapotgemaakt”, vertelt ze. Ze herinnert zich hoe haar kledingkeuze bepaalde of ze wel of niet in een bus mocht stappen. “Tegenwoordig kleden jongeren zich zoals ze willen, studeren wat ze willen. Ze beseffen niet wat vrijheid betekent omdat ze niet weten wat onderdrukking is.” Over dat eenvijfde van de bevolking positief is over de dictatuur zegt ze: “Voor iedereen die heeft gestreden voor een betere samenleving is dat schokkend”.
Wie is Pilar Aymerich?
Pilar Aymerich is een van de bekendste fotografen van Spanje. Ze maakte naam in de jaren zeventig, toen ze met haar camera de politieke omwentelingen en de opkomst van het feminisme vastlegde. Haar werk verscheen in invloedrijke bladen en haar foto’s werden visuele symbolen van de Spaanse Transitie van dictatuur naar democratie. Met vindingrijkheid vond ze haar eigen manier om te kunnen blijven fotograferen, als vrouw in een mannenberoep.
De dag dat Franco stierf
Precies 50 jaar geleden, op 20 november 1975, zat Aymerich in haar fotostudio toen via de radio het nieuws binnenkwam: Franco was overleden. Ze haalde een fles cava en dronk een glas met haar huishoudelijke hulp, Josefa. “Toen vertelde ze me dat haar familielid in de gevangenis had gezeten vanwege de mijnstakingen in 1962. We kenden elkaar al 15 jaar, maar ze had dat nooit durven zeggen.” De angst zat diep.
Een nieuwe stad vol hoop
De eerste jaren na de dood van Franco omschrijft Aymerich als “een tijd van blijdschap en hoop”. Mensen gingen de straat op en eisten hun rechten op. Aymerich legde met haar camera manifestaties vast, zoals die van journalisten in 1976 met een spandoek waarop stond: “Laat ons journalisten zijn.”
Toch bleef de censuur aanwezig. “Je moest opletten met wat je publiceerde.” Ze noemt het linkse tijdschrift Triunfo, waar ze met schrijfster Montserrat Roig werkte. “Dat werd zes maanden gesloten.”
Spanje telt bijna 6.000 massagraven uit de burgeroorlog en dictatuur
Vrouw in een mannenberoep
Als vrouwelijke fotograaf in een mannenwereld moest Aymerich creatief zijn. “Ik deed alsof ik een onschuldige voorbijgangster was, goed gekleed, met make-up bij me. Bij politiecharges ging ik op een hoek staan en deed alsof ik me opmaakte.”
Ze was ook nauw betrokken bij het vroege feminisme in Spanje. Een van haar bekendste foto’s toont vrouwen in Barcelona met borden waarop stond: “Jo també soc adúltèra” (ik ben ook een overspelige vrouw), een steunbetuiging aan een vrouw die was aangeklaagd voor overspel.
Tijdens een bijeenkomst in de Universiteit van Barcelona verwachtte ze hooguit 300 vrouwen. Maar er kwamen er 4.000. “Toen werden we ons bewust van de kracht van de beweging. Er kwamen katholieke vrouwen, vrouwen van linkse signatuur, en vrouwen van enkele politieke partijen… We zagen dat we met velen waren en verschillend, maar dat we allemaal hetzelfde wilden.” En hun eisen waren helder: een echtscheidingswet, het recht op abortus, afschaffing van het misdrijf overspel en gelijke rechten voor moeders. Zaken die nu vanzelfsprekend lijken, maar anno 2025 toch hier en daar weer in de verdrukking lijken te komen.
Quiz over Franco: test je kennis over Spanje’s recente verleden