Tien jaar na de ‘groene soep’: hoe gaat het nu met Mar Menor?

Een decennium geleden dook een schokkende video op: een duiker die zich een weg baande door wat leek op een dikke groene soep. Geen zee, geen licht en geen leven, maar een vieze brij. Talloze andere zorgwekkende beelden volgden: dode vissen op het strand, lege terrassen in de omringende badplaatsen… Sindsdien kreeg Mar Menor veel: aandacht, geld en bescherming. Toch wordt dit mogelijk een zware zomer.

De beelden van de groene soep werden op 27 mei 2016 door milieuorganisaties ANSE en WWF de wereld ingestuurd. “Zelfs wij hadden niet verwacht dat het zo hard zou aankomen,” zegt Pedro García Moreno van ANSE in el País. Maar de strekking van de boodschap was ook hard: Mar Menor, de grootste zoutwaterlagune van West-Europa, was stervende terwijl de wereld toekeek.

Tien jaar later is het water bij het strand van Villananitos helder en weerkaatst het zonlicht op een bijna spiegelgladde lagune. Niets herinnert er meer aan de groene soep. Of toch wel?

Van unieke zoutlagune naar een mini-Middellandse Zee

Direct onder de oppervlakte vertelt Mar Menor een ander verhaal. Het zoutgehalte van het water is de afgelopen jaren zo sterk gedaald dat de lagune haar unieke karakter aan het verliezen is. “We zien een versnelde mediterranisering,” legt onderzoeker Miguel Vivas van het Spaans Oceanografisch Instituut uit. “Mar Menor wordt langzaam een mini-Middellandse Zee, en dat is dramatisch voor de soorten die hier thuishoren.”

De zeepaardje, ooit met miljoenen aanwezig, is zo goed als verdwenen. De nacra, een reusachtige tweekleppige schelp en een van de meest kwetsbare diersoorten van Europa, is teruggebracht van miljoenen exemplaren naar een paar duizend. En de tita, een mariene worm die hier ooit rijkelijk voorkwam, bestaat simpelweg niet meer in de lagune.

Terwijl deze soorten verdwenen, rukten invasieve soorten op: de blauwe krab uit de Atlantische Oceaan doet zich tegoed aan de garnalenpopulatie en verwoest ondertussen de netten van vissers. Australische gevlekte kwallen, evenals vreemde oesters en vreemde zeepokken bewonen onuitgenodigd de lagune.

De rekening: duizenden euro’s per huishouden

De ecologische ramp had ook een economische prijs, die door onderzoekers van de Universiteit van Alicante nauwkeurig is doorgerekend. Elk huishouden in de kustgemeenten rond Mar Menor leed gemiddeld €5.190 aan vermogensschade als gevolg van de crisis van 2016. Het gezinsinkomen daalde er met 18% ten opzichte van vergelijkbare gebieden in Murcia die niet aan de lagune grenzen.

De kans op faillissement van een bedrijf stijgt met 5,5% voor elke microgram extra vervuiling per kubieke meter water. De sectoren die het hardst werden geraakt: bouw, vastgoed, handel en toerisme. Wrang genoeg was de landbouw de sector die het minst te lijden had onder de crisis, terwijl het de grootste verantwoordelijke was voor de vervuiling.

675 miljoen om het tij te keren

De catastrofe bracht ook veel positiefs in beweging. Het Spaanse ministerie van Ecologische Transitie lanceerde een grootschalig herstelplan met een totaalbudget van 675 miljoen euro. Daarvan is inmiddels meer dan 400 miljoen ingezet. Sindsdien zijn diverse actielijnen opgetuigd: er is een groene gordel rond de lagune aangelegd, de mijnstreek Sierra Minera werd ontgiftigd, omliggende gebieden werden herbebost en overstromingsvlaktes werden aangelegd.

De waterautoriteit van de regio heeft 9.100 hectare illegale irrigatiegrond ontmanteld. Er zijn veertien stormtanks gebouwd om regenwater op te vangen voordat het vervuild in de lagune belandt. En het toezicht is zoals Mar Menor nog nooit heeft gekend: een permanent wetenschappelijk netwerk meet elk uur de fysische, chemische en biologische toestand van het water.

Mar Menor erkend als rechtspersoon

Eén maatregel springt er, ook internationaal, bovenuit: in 2022 werd het Mar Menor als eerste natuurgebied ter wereld in Europa erkend als rechtspersoon. Sindsdien heeft de lagune wettelijke rechten en burgers kunnen die afdwingen voor de rechter. Deze primeur trok wereldwijd de aandacht.

Die juridische status krijgt de komende dagen een concrete invulling. Voor het eerst in de Europese rechtsgeschiedenis staat Mar Menor zelf als aanklager en als benadeelde partij voor de rechter. Twee landbouwbedrijven worden vervolgd voor het tussen 2015 en 2017 illegaal lozen van giftig zout water met nitraten in de lagune.

“Het is alsof Mar Menor ons heeft ingehuurd om namens haar op te treden,” zegt Inés Díez van Greenpeace in LaSexta. Het Openbaar Ministerie eist tot zeven jaar gevangenisstraf en boetes van 500.000 euro per verdachte. Voor Ramón Pagán van de burgerbeweging Pacto por el Mar Menor is de boodschap helder: “De lagune is aangevallen, beschadigd en eist herstel van de aangerichte schade.”

“Mar Menor is beter gemonitord, beter bestudeerd en beter beschermd dan ooit,” zegt de regionale milieugedeputeerde Juan María Vázquez Rojas. Wetenschap is er niet langer een bijzaak maar de kern van het dagelijks beheer.

Gevaar nog niet geweken

Al dat goede nieuws heeft één grote schaduwzijde: het grondwater. Onder de akkers rond het Mar Menor ligt een gigantische ondergrondse waterlaag vol met zo’ 300.000 ton nitraten: de Quaternair aquifer. Dag en nacht sijpelen via de Albujón-beek twee ton nittraten en 200 liter zoet water per seconde het gebied in en niemand kan die ‘kraan’ dicht draaien. Het zoutgehalte dat gedurende drie jaar aan het herstellen was, is nu weer hard gedaald.

Het gevolg daarvan is zichtbaar in de explosieve groei van macroalgen langs de oevers. Opruimploegen werken zich een slag in de rondte om te voorkomen dat de algen verrotten en het water zijn zuurstof verliest. In de eerste drie maanden van dit jaar werd al 4.600 ton biomassa afgevoerd. Dat is  meer dan 45% van wat in heel 2025 werd verwijderd.

“De kans op een nieuwe zuurstofloze situatie dit zomer is verdrievoudigd,” waarschuwt ecoloog Ángel Pérez Ruzafa van de Universiteit van Murcia. “Een dag met hoge temperaturen, weinig wind, of gestratificeerd water en het gaat mis.”

Elke zomer opnieuw de adem inhouden

Mar Menor heeft iets teruggewonnen wat het dreigde te verliezen: aandacht, bescherming en voortdurend onderzoek. Maar de natuur gaat makkelijker verloren dan dat ze zich laat terugwinnen. De lagune is op het moment stabieler dan tien jaar geleden, maar ook kwetsbaarder dan ze zou moeten zijn. Elke zomer is er die spanning. Het heldere water, de rust, de toeristen op het strand en ook ergens diep onder die oppervlakte een systeem dat nog altijd op het randje balanceert.