Vervuiling maakt drinkwater in Spanje onbruikbaar

4

In de verzengende hitte staan we net buiten het dorp Pozoblanco in het noorden van de provincie Córdoba aan de rand van een plas met bruingroenige, stinkende smurrie. “Dit loopt zo de rivier Guadarramilla in die uitkomt op stuwmeer La Colada, onze reservebron voor drinkwater”, zegt Miguel Aparicio, coördinator van het platform Unidos por el Agua (Verenigd voor het water). Achter hem domineert de grote witte silo van de COVAP, de regionale landbouw- en veeteeltcoöperatie, de staalblauwe lucht, net zoals veebedrijven en een enkele macroboerderij het glooiende landschap rond Pozoblanco domineren. “Hier wordt al jaren pure mest geloosd, iedereen weet het en niemand doet iets”, zegt Aparicio.

Diezelfde middag leidt Juan Díaz, burgemeester van het dorpje El Viso, ons naar wat eens zijn trots was: een groot recreatiegebied aan het stuwmeer La Colada, de drinkwaterreserve voor de hele Zona Norte, bestaande uit de gebieden Los Pedroches en Valle del Guadiato. Aangekomen bij Playa el Viso zetten we onze auto op een enorme parkeerplaats waar slechts twee andere auto’s staan op deze hete julidag.

“Het water is te vervuild om in te zwemmen, en niet voor het eerst”, verklaart Díaz als we langs een waarschuwingsbord lopen dat hetzelfde meldt. Om zijn burgers toch iets te bieden liet hij er een zwembad en een blinkend nieuw strandvoetbalveld aanleggen. Maar het gezellige rumoer dat je midden in de Spaanse zomer aan de rand van een recreatieplas zou verwachten, blijft uit. Het is er compleet uitgestorven. “Het meer is voor 90 procent gevuld, maar we kunnen er niets mee”, aldus Díaz.

De watercrisis in Zona Norte de Córdoba

Drie jaar geleden leidde de vervuiling van dit stuwmeer tot een drinkwatercrisis van ongekende proporties in Zona Norte. Het normale drinkwaterreservoir, stuwmeer Sierra Boyera, viel droog waarop in allerijl een noodverbinding werd aangelegd die water uit de reservebron La Colada overhevelde naar de zuiveringsinstallatie bij Sierra Boyera. Het water dat toen uit de kraan kwam, bleek na een maand zo vervuild dat de Junta de Andalucía, de regionale regering van Andalusië, het op 17 april 2023 ongeschikt voor consumptie verklaarde. De zuiveringsinstallatie bij Sierra Boyera was niet in staat om het vervuilde water drinkbaar te maken. Een jaar vol ongemak en onzekerheid volgde voor de 80.000 inwoners van Zona Norte.

“Ik was zwanger en bracht mezelf en mijn ongeboren kind zonder het te weten een maand lang in gevaar”, zegt Elena, inwoonster van Pozoblanco en actievoerster van het eerste uur. De video die zij later verspreidde van haar baby in een badje met modderbruinkleurig water ging viraal. “Op een gegeven moment had ik een paar interviews per dag”. Ondanks alle media-aandacht, ook na acties van Unidos por el Agua, bleef een oplossing uit. Mensen bleven voor hun drinkwater aangewezen op tankwagens of op flessenwater uit de supermarkt. “Een jaar lang douchten we met onze ogen en mond dicht”, zegt Elena.

Sommige mensen kregen volgens Elena in die periode gezondheidsklachten en huiduitslag, alleen willen zij daar vanwege hun werk bij veehouderijen niet over praten in de media. Ook ondernemers zoals bakkers en vleesverwerkers in de regio ondervonden problemen. Niet alleen bij de bereiding van hun producten, maar ook bij de schoonmaak na dat proces.

Na acht maanden bruin en stinkend water uit de kraan was de wanhoop over de passiviteit van de autoriteiten en een uitblijvende oplossing zo groot dat Aparicio samen met drie anderen in hongerstaking ging. “Pas toen na vijf dagen de Spaanse staatssecretaris van Milieu, Hugo Morán, ons opzocht en persoonlijk een bijeenkomst met alle bevoegde instanties beloofde, zijn we weer gaan eten”, zegt hij.

Die bijeenkomst mislukte. “De belangrijkste partijen, zoals het regionale én provinciale bestuur kwamen niet opdagen”, zegt Aparicio. Alleen de voorzitter van de waterautoriteit van het stroomgebied van de Guadiana (Confederación Hidrográfica del Guadiana, CHG) Samuel Moraleda was er, naast enkele gemeenten en mensen van het platform zelf. “Partijen praten niet met elkaar, de economische belangen van de zuivelindustrie zijn te groot en ons landelijke gebied is geen prioriteit”, voegt hij toe. Toen een paar maanden later regen het normale drinkwaterreservoir, stuwmeer Sierra Boyera vulde, verdween de watercrisis van de agenda.

Nu, drie jaar later, strijdt Unidos por el Agua nog steeds voor een structurele oplossing om de vervuiling van de reservebron voor drinkwater aan te pakken zodat de regio bij een volgende droogte niet opnieuw zonder drinkwater komt te zitten. “We hadden hier ooit het beste water van Andalusië. Het komt hier allemaal uit de bergen”, zegt Aparicio. “Nu drinkt nog maar 15 procent van de inwoners het water uit de kraan terwijl dat vóór de crisis 60 procent was en zijn onze belangrijkste rivieren en waterbekkens vervuild”. Uit de enquête waarnaar hij verwijst blijkt ook dat het gebruik van flessenwater van 25 procent vóór 2023 steeg naar ruim 72 procent nu. “Mensen vertrouwen hun kraanwater niet meer.”

Steeds meer vee in een droog landschap

Het noorden van Córdoba herbergt het belangrijkste veehouderijgebied van Andalusië. De veestapel in deze regio wordt geschat op 750.000 tot 800.000 dieren. Rijdend over de landelijke wegen in Los Pedroches naar onze volgende bestemming wijzen gele ‘dehesas’, glooiende weiden met verspreid groeiende steen- en kurkeiken, op de droogte die diep in het binnenland van Andalusië ‘s zomers normaal is. De dehesa’s werden van oudsher gebruikt voor extensieve veeteelt. Nu worden ze afgewisseld met enorme stallen met honderden koeien en grote varkensboerderijen. En daarvan komen er steeds meer bij. In combinatie met de toenemende droogte door klimaatverandering verstoren ze nu de landelijke cultuur.

Vervuiling

Stuwmeer La Colada werd in de jaren negentig aangelegd als noodopvang voor de drinkwatervoorziening voor de Spaanse rurale regio Los Pedroches en moest daarnaast de watervoorziening van de aangrenzende comarca Almadén, in de provincie Ciudad Real, aanvullen. Dat de huidige vervuilde staat geen verrassing kan zijn, blijkt uit het feit dat de Junta de Andalucía het stroomgebied van La Colada al in 2008 aanwees als kwetsbare zone voor vervuiling door nitraten uit agrarische bronnen. In 2011 stelde de waterautoriteit Confederación Hidrográfica Guadiana (CHG) dat water vervuild door veehouderijen het reservoir niet mocht bereiken. Met dat doel werd destijds ook een bypass gepland maar deze kwam er nooit.

Waterbeheerautoriteit CHG zegt sinds 2018 voor het stroomgebied van La Colada 91 sanctieprocedures te hebben gestart wegens vervuilende lozingen. Daarvan zijn er 80 aangemerkt als lichte overtredingen, 8 als minder ernstige overtredingen en 3 als ernstige overtredingen. Deze laatste categorie betreft doorgaans lozingen afkomstig uit stedelijke woonkernen. Ook geeft de instantie toe dat de algehele waterkwaliteit van La Colada sinds 2012 niet in een goede toestand verkeert. Meer specifiek is de ecologische sinds 2012 slechter dan goed. De beoordeling wisselt tussen ‘ontoereikend’ en ‘slecht’. Ook stelt de instantie dat de vervuiling vooral bij de bron moet worden aangepakt. Over de uitkomst van de ongeveer vijftig sanctieprocedures geeft de waterautoriteit ons geen nadere informatie.

Actievoerder Juan José Rodríguez Jurado volgt al jaren, onder meer voor Greenpeace Spanje, de toestand van de waterlichamen rond La Colada via het SIRA Guadiana-systeem van waterbeheerautoriteit CHG. Al zijn bevindingen publiceert hij minutieus op zijn Facebookpagina. Hij kijkt speciaal naar de sensor die in de rivier de Guadarramilla is geïnstalleerd vóór de uitmonding ervan in het stuwmeer van La Colada.

“De fosfaat- en ammoniakwaarden liggen nog steeds ver boven de wettelijk toegestane maximumwaarden”, stelt hij. Hoge concentraties van deze voedingsstoffen kunnen onder meer wijzen op vervuiling door mest of afvalwater. “Dit water gaat zonder zuivering direct naar La Colada”. Op basis van jarenlange metingen, die sinds begin 2026 kritieke waarden vertonen – veel waarden vallen zelfs buiten het meetbereik van de sensor – benadrukt Rodríguez dat het duidelijk niet om een eenmalige vervuiling gaat. “Ik beschouw dit als een milieudelict” zegt hij.

Ondertussen blijft de aanpak van de vervuiling onder de centrumrechtse PP-Vox-coalitie, vooralsnog tevergeefs, gericht op betere afvalwaterzuivering en het achteraf geschikt proberen te maken van vervuild water voor consumptie. Aanpak van de vervuiling bij de bron blijft uit. Rodríguez laat op basis van vergunningen en andere officiële documenten zien dat drie jaar na de crisis de intensieve veehouderij binnen het stroomgebied nog steeds uitbreidt. Een uitbreiding die expliciet door de regionale coalitieregering PP en Vox wordt gesteund in hun in juli gesloten nieuwe regeerakkoord.

Dat de Andalusische regels voor mestopslag en bemesting, zoals het actieprogramma tegen nitraatvervuiling uit 2015, aangescherpt in 2020, niet altijd worden nageleefd is duidelijk. Dat zagen we niet alleen zelf in het weiland bij Pozoblanco en bij het vervuilde La Colada, maar er zijn ook volop beelden van het lozen van drijfmest in beekjes die uitmonden in La Colada. In antwoord op onze vragen wijst de waterbeheerautoriteit CHG nadrukkelijk naar de regionale regering: “Het is aan de Junta de Andalucía om de naleving van het actieprogramma voor nitraatgevoelige gebieden te handhaven.” Maar de deelregering van Andalusië blijft stil ondanks herhaaldelijke klachten, aangiften van vervuiling en vragen van onder meer Rodríguez en Aparicio.

Aparicio laat een video zien van een schuimende overstort eind april van de rioolwaterzuiveringsinstallatie (EDAR) Pozoblanco die rechtstreeks de Guadarramilla inloopt. Dat deze installatie niet voldoet was ook al tijdens de watercrisis in 2023 bekend. Volgens onderzoek van milieugroep Ecologistas en Acción voldoen drie van de 39 onderzochte rioolwaterzuiveringsinstallaties in de provincie Córdoba niet aan de wettelijke lozingsnormen. Het gaat om Pozoblanco, El Viso-Villaralto en Alcaracejos-Villanueva del Duque. Alle drie liggen in de Zona Norte.

Een geplande renovatie van de installatie in Pozoblanco, waar de Junta 6,3 miljoen euro in stak, is bijna afgerond. De CHG zegt tijdens recente eigen inspecties ter plaatse vast te hebben gesteld dat aan de emissiegrenswaarden wordt voldaan. Daarnaast heeft de CHG er naar eigen zeggen voortdurend op aangedrongen dat het bestaande deel van de zuiveringsinstallatie, ondanks het feit dat de uitbreidingswerkzaamheden nog niet zijn afgerond, een zo hoog mogelijk zuiveringsrendement behaalt.

Versnipperd waterbeheer

Voor het waterbeheer in Spanje is het ministerie van Milieu (MITECO) eindverantwoordelijk. Daaronder vormt het een lappendeken van bevoegdheden. In Zona Norte valt het stroomgebied van La Colada onder het beheer van de waterautoriteit van de Guadiana. De waterautoriteit van de Guadalquivir heeft zeggenschap over het stuwmeer van Sierra Boyera. De Junta de Andalucía is via de twee ministeries van Milieu en Landbouw verantwoordelijk voor onder meer nitraatgevoelige gebieden, regels voor landbouw en veehouderij, milieuvergunningen en de renovatie van de rioolwaterzuiveringsinstallatie van Pozoblanco. Het provinciebestuur van Córdoba en haar waterbedrijf Emproacsa verzorgen de drinkwatervoorziening, de behandeling van het water en de noodvoorzieningen en de gemeenten hebben taken rond riolering, watertarieven en de communicatie met inwoners.

Zo is de instantie die veehouderijen controleert niet dezelfde als die gaat over afvalwater; de instantie die de waterkwaliteit van het reservoir volgt, is niet dezelfde als de organisatie die kraanwater levert en de instantie die een nieuwe leiding financiert en aanlegt, kan niet garanderen dat het water dat daar doorheen stroomt ook geschikt is om te drinken.

De Europese Drinkwaterrichtlijn (2020/2184) schrijft voor dat lidstaten risico’s voor de drinkwaterkwaliteit in de hele keten in kaart brengen en beheersen en hiervoor eindverantwoordelijk zijn. Ook moeten de verantwoordelijkheden tussen de betrokken partijen duidelijk zijn verdeeld. Tegen Spanje startte de Europese Commissie in 2025 een inbreukprocedure wegens een gebrekkige omzetting van deze richtlijn. Een van de drie genoemde tekortkomingen was het ontbreken van specifieke bepalingen voor de verplichte risicobeoordeling van drinkwatervoorzieningssystemen.

Dat een gefragmenteerd waterbeer problematisch is, erkende MITECO zelf in het in 2020 gepubliceerde Libro Verde de la Gobernanza del Agua en España: “Het Spaanse waterbeheer kampt met onvoldoende coördinatie, versnipperde informatie, beperkte samenwerking tussen bestuurslagen en een gebrekkige afstemming tussen waterbeleid en andere beleidsterreinen”, zo constateerde het ministerie. Zes jaar later is die constatering nog altijd actueel. Op onze vragen naar wat het ministerie sindsdien hieraan heeft gedaan, kregen we ondanks herhaalde verzoeken geen antwoord.

Waterautoriteit CHG antwoordt dat het “een integrale aanpak waarbij alle betrokken overheden en instanties hun afzonderlijke verantwoordelijkheden op elkaar afstemmen om gezamenlijk te werken aan de bescherming van de waterbronnen” als structurele oplossing ziet.

Politiek wordt de versnippering nu wel aangekaart. In september 2026 stelden twee Spaanse parlementsleden vragen over de aanhoudende vervuiling rond La Colada en het uitblijven van effectieve maatregelen. Het provinciebestuur van Córdoba keurde in juli 2026 al een voorstel van de partij Izquierda Unida voor een gezamenlijke aanpak door alle betrokken overheden goed. In september drong de partij opnieuw aan op uitvoering.

Voor de inwoners van Zona Norte is de bestuurlijke strijd nauwelijks te volgen. Zij zien alleen hun kraan en wat daar al dan niet uitkomt en dat hun reservebron voor drinkwater nog steeds onbruikbaar is.

Wie betaalt de rekening?

Terwijl de besluitvorming vastloopt, lopen de kosten verder op. De noodoplossing om Zona Norte in 2023 weer van drinkwater te voorzien kostte al 5,8 miljoen euro. Voor nieuwe infrastructuur is nog eens 15 miljoen euro begroot, plus 4 miljoen voor verbetering van de drinkwaterzuivering bij Sierra Boyera.

Volgens Aparicio is de nieuwe infrastructuur van de Junta en het provinciebestuur “volstrekt overbodig”, omdat de noodvoorziening al precies hetzelfde doet. “Al die miljoenen kunnen ze beter steken in het voorkomen van de vervuiling en in een ultramoderne zuiveringsinstallatie bij Sierra Boyera”, stelt hij.

Maar wie betaalt uiteindelijk de rekening van vervuild water? De Europese Kaderrichtlijn Water heeft als algemeen beginsel dat ‘de vervuiler betaalt’. Het is van toepassing op water in het algemeen en drinkwaterlevering in het bijzonder. Daarbij moeten waterdiensten rekening houden met het terugwinnen van hun kosten, waaronder ook milieukosten die uit vervuiling voortkomen.

Volgens de vereniging van Spaanse drinkwaterbedrijven DAQUAS voldoet Spanje niet aan dat laatste beginsel. Om het jaarlijkse investeringstekort van 4,4 miljard euro te dekken, zouden de watertarieven volgens de vereniging moeten verdubbelen. Het gemiddelde Spaanse tarief bedraagt nu 2,23 euro per kubieke meter, 43 procent minder dan het Europese gemiddelde.

Marleen van Rijswick, hoogleraar Europees en nationaal waterrecht, zegt dat het beginsel ‘de vervuiler betaalt’ veronderstelt dat men weet wie de vervuiler is. Volgens haar is het een bekend probleem dat die vervuiler, zoals in Zona Norte, niet altijd eenvoudig aan te wijzen is wanneer er meerdere vervuilers zijn. “Het zou wenselijker en eerlijker zijn om percentages per sector vast te stellen – bijvoorbeeld landbouw/veehouderij, riolering – en de kosten binnen een sector te verdelen in plaats van de rekening bij de burgers neer te leggen. Maar daarvoor is wel politieke wil nodig.

Het zou dezelfde benadering zijn als die van de Nitraatrichtlijn: niet alle nitraatvervuiling is afkomstig uit de landbouw, maar het Europees Hof van Justitie heeft geoordeeld dat dit niet noodzakelijk is om de vereisten van de Nitraatrichtlijn toe te passen op de landbouwsector als een van de belangrijkste vervuilers.”De reactie op de watercrisis in Zona Norte maakt duidelijk dat een dergelijke politieke wil ontbreekt.

Het vervuilingsprobleem is groter dan Zona Norte

Ook elders in Spanje drukt vervuiling zwaar op de waterkwaliteit. Sinds 2003 zijn gemeenten en waterbedrijven verplicht hun drinkwatergegevens te registreren in SINAC, het nationale informatiesysteem van het Spaanse ministerie van Volksgezondheid. De regionale gezondheidsautoriteiten moeten toezien op een juiste aanlevering van meetgegevens.

Een analyse van de SINAC-gegevens door onderzoeksmedium Datadista toont dat in oktober 2026 183 gemeenten de wettelijke limiet voor nitraten overschrijden. Nog eens 1.115 gemeenten bevinden zich op een kritiek niveau en van 428 gemeenten ontbreken de nitraatmetingen. In totaal treft dit meer dan 2 miljoen personen. De interactieve kaart laat zien dat nitraatproblemen in het drinkwater zich niet tot enkele hotspots beperken, maar verspreid over grote delen van Spanje voorkomen.

Greenpeace Spanje probeert nu de gaten in de officiële gegevens te dichten. Vrijwilligers, onder wie Juan Rodríguez, verrichten metingen in 204 gemeenten waar al minstens tien jaar geen nitraatmetingen van het drinkwater zijn gerapporteerd en die boven grondwaterlichamen liggen die volgens de Spaanse stroomgebiedbeheerplannen voor 2022–2027 in het kader van de Kaderrichtlijn Water als met nitraat vervuild zijn geclassificeerd. Al stelt Greenpeace uitdrukkelijk dat het feit dat een gemeente boven zo’n vervuild grondwaterlichaam ligt, niet betekent dat het lokale drinkwater ook daadwerkelijk uit dat grondwaterlichaam afkomstig is. Dat is juist waarom ze het drinkwater daar meten.

In 2020 constateerde de Spaanse Rekenkamer dat gegevens in SINAC ontbraken of te laat werden aangeleverd en dat het ministerie onvoldoende controleerde of de informatie juist en actueel was. In 2024 werd het ministerie opnieuw opgeroepen ervoor te zorgen dat alle gemeenten in het systeem worden opgenomen.

Als de overheid niet ingrijpt

In Zona Norte blijft het van alle kanten stil. Ook alle inspanningen van burgemeester Juan Díaz van El Viso lopen op niets uit. Als wij hem om een update vragen zegt hij: “No me hacen ni puta caso”, wat zoveel betekent als: ze negeren me volledig. Rodríguez laat het er op zijn beurt niet bij zitten en heeft (opnieuw) melding gemaakt van de “bizar hoge waarden” bij de waterautoriteit van de Guadiana. Tevens diende hij een klacht in bij de milieupolitie SEPRONA en bij de milieuafdeling van het Spaanse Openbaar Ministerie (Fiscalía General del Estado). “Het is nu aan hen om in actie te komen. Veel hoop heb ik er niet op”, zegt hij.

Uiteindelijk is Spanje als lidstaat verantwoordelijk voor de naleving van de Europese waterregels, ongeacht hoe de bevoegdheden intern zijn verdeeld. “De verplichtingen uit het EU-recht rusten op de lidstaat”, zegt Marleen van Rijswick. “Interne problemen vormen geen geldige reden om het EU-recht niet volledig toe te passen en uit te voeren.” De Europese Commissie houdt daar toezicht op, maar volgens Van Rijswick kan ook de nationale rechter overheden tot handelen dwingen.

Dat gebeurde in As Conchas in Galicië. Daar oordeelde een rechter in juli 2025 dat de regionale regering en waterautoriteit Miño-Sil door jarenlang niet tegen de vervuiling op te treden fundamentele rechten van omwonenden hadden geschonden. De uitspraak werd in februari 2026 definitief. Toch hield de vervuiling aan. Voor de bewoners reden in september 2026 om de rechter te vragen de uitvoering van het vonnis af te dwingen.

Voor Aparicio en de andere inwoners van Zona Norte biedt die uitspraak een sprankje hoop. Maar liever dan jarenlang procederen, zien ze dat de verantwoordelijke overheden eindelijk de vervuiling bij de bron aanpakken. Want de volgende droogte is slechts een kwestie van tijd. Als Sierra Boyera opnieuw leegloopt, kan La Colada weer nodig zijn voor het drinkwater van tienduizenden inwoners. De vraag is dan niet alleen of er genoeg water is, maar ook of dat water schoon genoeg is.