Else Beekman
Mar Menor staat als rechtspersoon in veertien rechtszaken inmiddels te boek als slachtoffer. Deze grootste zoutwaterlagune van Europa in Murcia is het eerste ecosysteem in Europa dat eigen rechten heeft. De rechtszaken richten zich tegen boeren, golfbanen en toeristische complexen, zo blijkt uit een telling van de advocaten van de lagune.
Afgelopen mei had in Cartagena geschiedenis geschreven moeten worden. Voor het eerst zou een natuurgebied optreden in een strafzaak als benadeelde partij. De verdachte was de enige bestuurder van twee landbouwbedrijven. Alleen werd hier de zitting al kort na de start geschorst, omdat een deskundige niet kwam opdagen. Het proces is voorlopig tot september 2027 uitgesteld. Tegen dat uitstel loopt wel een beroep.
Het is dus nog afwachten welke zaak de eerste wordt waarin de lagune echt als slachtoffer voor de rechter verschijnt. Dit proces, of een van de andere dertien.
Alle veertien zaken horen bij de zogeheten zaak Topillo, een groot onderzoek naar het illegale gebruik van ontziltingsinstallaties in de Campo de Cartagena, zoals het landbouwgebied rond de lagune heet. Die praktijk is een van de oorzaken van de nitraatvervuiling in de Mar Menor.
Het onderzoek hier draait om de vraag of tientallen bedrijven met nitraat vervuild grondwater oppompten en dat in illegale ontziltingsinstallaties zuiverden. Het gezuiverde water ging naar de akkers en wat overbleef, was een zoute pekel. Volgens de Guardia Civil voerden sommige bedrijven die nitraatrijke pekel ongezuiverd via een leiding af naar droge rivierbeddingen die in de Mar Menor uitkomen. Tussen 2012 en 2017 kwam naar schatting 13 tot 29 procent van het water met nitraat en pekel dat de lagune instroomde uit 215 illegale installaties, die de Confederación Hidrográfica del Segura inmiddels heeft verzegeld. Dat is de instantie die het water in het stroomgebied van de Segura beheert. In de lagune zelf zorgt het nitraat ervoor dat algen ongecontroleerd gaan groeien.
Vier jaar Mar Menor als rechtspersoon
De wet die de lagune rechtspersoonlijkheid geeft, werd in 2022 aangenomen met een brede burgerbeweging aan de basis. Hoe die erkenning zich gaat vertalen in schadevergoedingen en veroordelingen voor de lozingen, is nog niet duidelijk. Ook is onzeker in hoeverre de wet bij gaat dragen aan de bescherming van de lagune.
Juridisch zet de wet wel iets in beweging volgens advocaat Sergio Marco. “De Mar Menor blijft de juridische weg openen en verandert het juridische paradigma”, zegt hij tegen El País. Marco is een van de juristen van de Universiteit van Murcia die het initiatief op gang brachten.
Straatsburg wees af, maar houdt de deur open
Vorige week wees het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg een klacht van Mar Menor tegen Spanje af. Volgens de rechters zijn de procedurele rechten van de lagune bij Spaanse rechtbanken niet geschonden. De advocaten van de lagune relativeerden die uitkomst omdat het besluit de rechten van de Mar Menor voor de toekomst niet beperkt. zo zeggen ze. Dat drie rechters van het hof zich over een klacht van een natuurgebied hebben gebogen, noemen ze al historisch.
De Britse advocaat Mónica Feria-Tinta werkte met het team van de lagune aan de klacht. Zij benadrukt dat het hof de klacht niet heeft afgewezen omdat de lagune geen partij zou kunnen zijn, maar om technische kwesties. Het hof gebruikt zelfs de term “ecological person”.
Feria-Tinta vergelijkt het met de uitspraak uit 1979 in de zaak van de Britse krant Sunday Times. Toen erkende het hof in Straatsburg voor het eerst de rechten van een niet-menselijke persoon.
Hoe de zaak in Straatsburg belandde
De wet van 2022 biedt twee manieren om namens de lagune op te treden. Dat kan via vertegenwoordigende organen die als voogd fungeren. Of via artikel 6, dat iedereen het recht geeft het ecosysteem te verdedigen.
In 2023 bestonden die vertegenwoordigende comités nog niet. Een onderzoeksrechter in Cartagena nodigde toen milieuorganisaties en andere partijen uit om namens slachtoffer Mar Menor op te treden in verschillende zaken over lozingen. Het openbaar ministerie klaagde in die zaken niet aan. “Een rechter kan dan het slachtoffer waarschuwen dat de zaak wordt gesloten als het zelf niet aanklaagt”, legt Marco uit. Hij is inmiddels ook beheerder van de lagune, een functie die de wet van 2022 in het leven riep.
In één zaak voorkwam die tussenkomst dat na het overlijden van de belangrijkste verdachte, een ondernemer, het dossier werd gesloten. Het provinciale gerechtshof van Murcia draaide dat besluit later terug. Milieuorganisaties en gemeenten mochten alleen optreden als volksaanklager. Die rol geeft minder rechten dan optreden namens het slachtoffer. Daarop stapte de vereniging Alianza Mar Menor (Amarme) namens de lagune naar Straatsburg.
Het hof wees de klacht af op een technisch punt, aldus Marco. De organisaties traden op uitnodiging van de rechter op, niet op initiatief van de lagune zelf. En in Europa geldt een partij pas als slachtoffer wanneer die zelf het initiatief tot de aanklacht neemt.
Intussen is de situatie in Spanje veranderd. Na het indienen van de klacht bevestigde het Spaanse Grondwettelijk Hof in 2024 de wet van 2022, inclusief artikel 6. In de veertien lopende zaken treedt de Mar Menor nu op als slachtoffer dat wordt vertegenwoordigd door Amarme en andere milieuorganisaties. Daarmee is de weerstand die destijds tot de gang naar Straatsburg leidde, overwonnen.
Navolging in Spanje en Europa
Het voorbeeld van de Mar Menor krijgt navolging. Voor steeds meer natuurgebieden pleiten milieuorganisaties voor eenzelfde status. Denk aan Doñana, de Ebrodelta en de Catalaanse rivieren, het estuarium van Urdaibai en de Cantabrische Zee. Ook voor ruim dertig Europese wateren ligt zo’n voorstel op tafel of is het al gedaan.
Vandaag 13 oktober start bovendien een campagne die een miljoen handtekeningen wil verzamelen. Het doel van deze “Rights for Nature: Empower Citizens to Represent and Protect Ecosystems”: eigen rechten voor rivieren, bossen en ecosystemen in heel Europa.