Else Beekman
In bijna tweehonderd Spaanse gemeenten komt drinkwater uit de kraan waarin meer nitraten zitten dan volgens Europese regels is toegestaan. Vorig jaar konden ruim 257.000 mensen daardoor tijdelijk geen veilig kraanwater gebruiken. Voor meer dan een miljoen anderen bevindt de situatie zich volgens onderzoekers in de gevarenzone.
De cijfers zijn afkomstig uit een uitgebreid onderzoek van het journalistieke platform Datadista. Ze laten zien waarom de Europese Commissie opnieuw aan de bel trekt. Brussel heeft Spanje namelijk deze week officieel gewaarschuwd omdat het land volgens de Europese Commissie nog steeds te weinig doet om nitraatvervuiling van grond- en oppervlaktewater tegen te gaan. Als Madrid de problemen niet snel aanpakt, kan de zaak opnieuw voor het Europees Hof van Justitie belanden. Uiteindelijk dreigen zelfs boetes.
Een ondergronds probleem
Nitraat is een stof die vooral afkomstig is uit mest en kunstmest. Wanneer er jarenlang meer mest op het land wordt uitgereden dan gewassen kunnen opnemen, spoelt een deel weg naar beken, rivieren en grondwater. De gevolgen hiervan zijn heel concreet: veel Spaanse dorpen halen hun drinkwater uit grondwaterlagen. Als die vervuild raken, kan het jaren duren voordat de kwaliteit weer verbetert.
Volgens het onderzoek van Datadista overschreden in 2024 maar liefst 195 gemeenten de Europese norm voor nitraten in drinkwater. Nog eens honderden andere gemeenten zaten dicht tegen die grens aan. Vooral gebieden met intensieve landbouw en veeteelt blijken kwetsbaar.
Europa was al eerder naar de rechter gestapt
Het is niet de eerste keer dat de Europese Commissie Spanje waarschuwt. Al in maart 2024 oordeelde het Europees Hof van Justitie dat Spanje onvoldoende maatregelen had genomen om zijn water tegen nitraatvervuiling te beschermen. Volgens het Hof waren er te weinig kwetsbare gebieden aangewezen en ontbraken op verschillende plaatsen voldoende maatregelen om verdere vervuiling tegen te gaan.
Sindsdien heeft Spanje wel stappen gezet. Zo werden in onder meer Valencia, Madrid en de Balearen nieuwe kwetsbare zones aangewezen. Ook kwamen er strengere regels voor het gebruik van meststoffen. Maar volgens Brussel is dat niet genoeg.
In vier regio’s blijft de waterkwaliteit achteruitgaan
Vooral Aragón, Castilla-La Mancha, Castilla y León en Murcia liggen opnieuw onder vuur. Volgens de Europese Commissie laten de meest recente meetgegevens hier nauwelijks verbetering zien. Daaruit blijkt dat de bestaande maatregelen onvoldoende effect hebben.
In Castilla y León ontbreken bovendien nog steeds bepaalde verplichte regels voor het uitrijden van mest op hellingen. Juist daar bestaat een groter risico dat nitraten bij regenval in het water terechtkomen. Brussel vindt daarom dat Spanje de uitspraak van het Europees Hof nog altijd niet volledig heeft uitgevoerd.
Ook natuurgebieden merken de gevolgen
De discussie gaat bovendien niet alleen over drinkwater. Nitraatvervuiling speelt ook een rol in de problemen van kwetsbare natuurgebieden. Het bekendste voorbeeld is waarschijnlijk de binnenzee Mar Menor in Murcia. Daar zorgen voedingsstoffen uit de landbouw al jaren voor grote ecologische problemen.
Daarnaast wijzen verschillende studies erop dat een groot deel van de Spaanse grondwaterreserves inmiddels onder druk staat door een combinatie van vervuiling en overmatig watergebruik. Milieuorganisaties waaronder Greenpeace en Ecologistas en Acción waarschuwen al langer dat het probleem structureel is. Zolang de hoeveelheid mest die op sommige plaatsen wordt geproduceerd groter blijft dan het land kan verwerken, zullen nitraten blijven doorsijpelen naar het grondwater.
Wat gebeurt er nu?
Spanje heeft nu twee maanden de tijd om op de kritiek van de Europese Commissie te reageren. Als Brussel niet tevreden is met dat antwoord, kan de zaak opnieuw naar het Europees Hof van Justitie worden gestuurd. In dat geval dreigen financiële sancties. Ondertussen gaat het voor inwoners van de getroffen gebieden om veel meer dan juridische procedures of Europese richtlijnen: komt er uit hun kraan ook over een paar jaar nog schoon drinkwater?