Else Beekman
Na twee hittegolven in nog geen maand zomer buigen Spaanse klimaatexperts zich weer over een vraag die steeds minder hypothetisch klinkt: kan Spanje de magische grens van 50 graden bereiken? Volgens de Spaanse Klimaatdienst is het tijd om ons daar serieus op voor te bereiden.
Het officiële Spaanse hitterecord staat op 47,6 graden, gemeten op 14 augustus 2021 in La Rambla, een dorp in de provincie Córdoba. Dat werd gemeten door het Spaanse meteorologisch instituut AEMET met gevalideerde apparatuur op locaties waar de zon niet rechtstreeks op de sensor schijnt. Andere, hogere waarden die soms rondgaan tellen daarom officieel niet mee.
Opvallend genoeg werd dat record pas een jaar later definitief vastgesteld. Aanvankelijk gold 14 augustus 2021 met 47,4 graden in het nabijgelegen Montoro als record. Later bleek echter dat een meetstation in La Rambla die dag – twintig minuten eerder nog – zelfs 47,6 graden had geregistreerd. Het station had de data destijds niet goed doorgegeven doordat het tijdelijk uit de lucht was.
“We moeten rekening houden met extremere scenario’s”
Elena Pita, directeur van de Spaanse Klimaatdienst (Oficina Española de Cambio Climático), stelt in El País dat Spanje zich moet zich voorbereiden op extremere zomerscenario’s dan we tot nu toe gewend waren. Hitte heeft immers allerlei gevolgen die verder reiken dan het thermometerlezen alleen. Niet alleen de verwoestende en verder om zich heen grijpende bosbranden, veranderende eco-systemen tot ernstige gezondheidsrisico’s.
Ook Rubén del Campo, woordvoerder van AEMET, sluit een Spaanse hittepiek van 50 graden niet uit. Gezien de toenemende frequentie en intensiteit van hittegolven kan die grens in de komende jaren of decennia tijdens een extreme hittepiek worden overschreden.
Welke gebieden maken meeste kans op extreme hitte?
Volgens Del Campo zou zo’n record, als het al gebeurt, zich waarschijnlijk lokaal en kortstondig voordoen. Hij wijst naar enkele van de warmste plekken van het land: delen van de Guadalquivir-vallei, de Beneden-Guadiana, of situaties met een westenwind in de zomer in het binnenland van mediterrane regio’s. Hij benadrukt wel dat dit vooralsnog aannames zijn.
Records wereldwijd en in Europa
Ter vergelijking: het officiële wereldrecord staat op 56,7 graden, gemeten op 10 juli 1913 in Death Valley in Californië, al bestaat er twijfel over de betrouwbaarheid van die meting omdat deze al zolang geleden werd gedaan. Recentere metingen in hetzelfde gebied kwamen uit op 54,4 graden, in augustus 2020 en juli 2021, maar die wachten nog op officiële validatie.
In Europa ligt het record op 48,8 graden, vastgesteld door de Wereld Meteorologische Organisatie (WMO) op 11 augustus 2021 in Sicilië. Daarvoor stond het Europese record 44 jaar lang op naam van Athene, waar in 1977 48 graden werd gemeten.
In Noord-Afrika is de grens van 50 graden al wél doorbroken: Marokko noteerde op 11 augustus 2023 in Agadir een temperatuur van 50,4 graden, het hoogste ooit gemeten in het land.
Ook Frankrijk houdt de adem in
Niet alleen Spanje worstelt met de vraag. Franse meteorologen als Guillaume Séchet zien de kans op extreme hitte toenemen. Al betekent klimaatopwarming niet dat elke zomer meteen apocalyptisch wordt wat hoge temperaturen betreft. De Franse klimatoloog Christophe Cassou van het CNRS gaat nog een stap verder: volgens hem is het niet de vraag óf Europa ooit 50 graden haalt, maar wanneer.
Parijs nam die dreiging serieus genoeg om in oktober 2023 een crisisoefening te houden onder de naam “Parijs op 50 graden”, in twee stadsdistricten. Wetenschappelijk onderzoek waarop die oefening was gebaseerd, schat in dat pieken van 50 graden in de Franse hoofdstad in de eerste helft van deze eeuw onwaarschijnlijk zijn. Vanaf 2050 echter, worden ze realistischer als de klimaatdoelen van het Akkoord van Parijs niet gehaald worden. Barcelona kondigde inmiddels een vergelijkbare simulatie aan, gepland voor het eerste kwartaal van 2027.
Voorbereiden op het ondenkbare
Volgens Pita is het cruciaal om stresstests en protocollen te ontwikkelen. Autoriteiten moeten in kaart brengen hoe kritieke infrastructuur en dienstverlening zouden reageren op zulke extreme temperaturen. Het is volgens haar ook nodig de gevolgen voor gezondheidszorg en economie in kaart te brengen. Ruimtelijke ordening speelt daarbij een grote rol. Veel preventiemaatregelen hangen immers samen met de manier waarop men kwetsbare woningen beheert.
De Klimaatdienst levert de protocollen en informatie, maar de daadwerkelijke voorbereiding ligt volgens haar bij de gemeenten en ander overheden.
Wegen die smelten, treinen die stilstaan
Wat zulke temperaturen in de praktijk kunnen betekenen, is deze zomer al elders in Europa te zien geweest. In Leipzig moest het complete tramnet worden stilgelegd. Het voegmateriaal tussen rails en asfalt was bij temperaturen rond de 40 graden simpelweg gesmolten. In het Franse departement Meurthe-et-Moselle verloren zo’n zes kilometer weg hun vaste vorm door directe zoninstraling.
Ook Duitsland zag zich geconfronteerd met directe hittegevolgen. Op snelwegen bij Berlijn en Hamburg zette het beton zo sterk uit dat het wegdek openbarstte. De weg moest tijdelijk worden afgesloten. In Groot-Brittannië bedekten spoorbeheerders verzachte spoorbanen met zand en gesteentepoeder, terwijl spoorbeheerders in Frankrijk, België en Oostenrijk treinen schrapten of de snelheid drastisch verlaagden. Zelfs kerncentrales in Frankrijk en Hongarije moesten vermogen terugschroeven omdat het koelwater uit de rivieren te warm werd.
Spanje als voorbeeld
Spanje geldt in dit verband opvallend genoeg als voorbeeld voor de rest van Europa: het Spaanse asfalt bevat van oudsher toevoegingen die bestand zijn tegen temperaturen tot 70 graden. Sporen gebruiken metalen uitzettingsvoegen in plaats van het materiaal dat elders faalde.
Toch is ook Spanje niet immuun. Recent moesten Spaanse brandweerkorpsen al bruggen actief koelen met water bij de uitzettingsvoegen om te voorkomen dat deze zouden bezwijken. Ingenieursorganisaties zoals het Consejo General de Ingenieros Industriales waarschuwen bovendien dat de Spaanse infrastructuur veroudert en dat beheerders onderhoud moeten intensiveren. Bovendien vormt naast hitte ook wateroverlast door hevige stortbuien een steeds groter risico.
De cijfers achter de trend
Los van de vraag of de officiële thermometers de 50 graden ooit bereiken, is de stijgende lijn in Spanje onmiskenbaar. Volgens AEMET stijgen de zomerse maximumtemperaturen gemiddeld zo’n drie tiende graad per decennium. Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw is de gemiddelde maximumtemperatuur in de zomer daardoor al met ongeveer twee graden gestegen.
De klimaatscenario’s van AEMET gaan ervan uit dat bij gematigde uitstoot de gemiddelde zomerse maximumtemperatuur tegen het midden van deze eeuw nog eens zo’n twee graden kan stijgen. Bij een scenario met hoge uitstoot loopt die stijging zelfs op tot drie à vier graden. Del Campo waarschuwt dat Spanje in dat laatste geval afstevent op extreem hete zomers, met temperaturen die drie graden hoger liggen dan nu. Dat geeft te denken, want de huidige temperaturen zijn al twee graden hoger dan in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw.