Else Beekman
Een maand na de massale toestroom van migranten in Ceuta blijkt online desinformatie een aanjager te zijn geweest van de spanningen die de stad nu teisteren. Onderzoek laat zien hoe ontmenselijkend taalgebruik, nepvideo’s en bewust misleidende berichten zich de afgelopen weken vertaalden naar geweld op straat.
Het onderzoek werd uitgevoerd door het Spaanse Observatorium voor Racisme en Vreemdelingenhaat (Oberaxe) en factcheckredactie VerificaRTVE van de Spaanse publieke omroep RTVE. Op 30 en 31 juli, de dagen waarop duizenden mensen massaal de grens overstaken, verdrievoudigde het aantal haatberichten op sociale media. Oberaxe registreerde in die 48 uur alleen al 9.590 haatdragende publicaties. Veertig procent daarvan bevatte ontmenselijkende taal, met termen als “ratten” en “varkens”. Het grootste deel, 68 procent van de berichten, richtte zich op mensen uit Noord-Afrika.
Volgens netwerkanalist Marcelino Madrigal begon het discours met dat soort ontmenselijkende termen, maar radicaliseerde het snel verder. Rond 14 en 16 augustus signaleerde hij al oproepen tot collectief geweld. Op 21 augustus meldingen van rellen en op 23 augustus zelfs oproepen om met stokken en stenen te gaan demonstreren. “Dit is in een stroomversnelling geraakt”, aldus Madrigal.
Antropologe Estefanía Acién González van de Universiteit van Almería noemt ontmenselijking de kern van racistisch haatdiscours. Want zodra iemand vanwege nationaliteit of cultuur zijn menselijkheid wordt ontzegd, wordt diegene een doelwit voor vijandigheid en geweld. Volgens haar normaliseren sociale media en de opkomst van extreemrechts een openlijk racistisch discours dat sinds de Tweede Wereldoorlog juist maatschappelijk taboe was.
Nepvideo’s uit Turkije en Frankrijk als “bewijs” van invasie
Om het beeld van een “invasie” te voeden, circuleerden meerdere video’s die niets met Ceuta te maken hadden. Al op 30 juli werd een video van honderden mensen op een heuvel verspreid als zou het gaan om beelden uit Ceuta die dag. In werkelijkheid was de video al sinds 5 juli in omloop en gefilmd in Turkije. De beelden werden alleen wel meer dan een miljoen keer bekeken.
Op 2 augustus ging een video van een menigte op een treinstation viraal met het bijschrift dat het om Marokkaanse moslims ging die zich in Spanje verzamelden voor een “invasie van Europa”. Ook die beelden bleken elders vandaan te komen, uit het station van Kenitra in Marokko.
Ook werden migranten in Ceuta ten onrechte in verband gebracht met rellen die ze niet pleegden. Een bericht op X dat meer dan 40.000 keer werd gedeeld en een video met ruim vier miljoen views beschuldigden migranten in Ceuta van straatrellen. De beelden stammen echter in werkelijkheid uit Toulouse en werden gefilmd na de Champions League-finale van Paris Saint-Germain op 30 mei.
Ook oude beelden van vandalisme tegen kerken en een video uit 2021 van mensen die een politiebusje bekogelden, werden ten onrechte als actueel uit Ceuta gepresenteerd.
Rode Kruis en pers doelwit van nepnieuws
Het Rode Kruis werd herhaaldelijk doelwit van desinformatie. Op 30 juli circuleerde een bekende foto uit 2021 van een Rode Kruis-vrijwilligster die een migrant omhelst, alsof die actueel was, met onderschriften als “suïcidale empathie van de vrouwen van het Rode Kruis in Ceuta”.
Ook werd een voedseluitdeling van het Rode Kruis en de organisatie Cooperación Sur-Sur onterecht omschreven als een geheim transport van minderjarigen naar het Spaanse vasteland. Op 27 augustus verspreidde zich het gerucht dat het Rode Kruis de stad onder druk had verlaten, terwijl RTVE-camera’s de volgende dag juist vastlegden hoe de organisatie hulp bleef uitdelen.
Verder werd de pers zelf doelwit. Op 4 augustus ontkrachtte VerificaRTVE de bewering dat RTVE-medewerkers op het strand van El Trampolín “geposeerde” beelden van minderjarige migranten zouden hebben opgenomen om de “invasie te rechtvaardigen”. De ploeg in kwestie bleek van de Belgische omroep VRT te zijn, die bevestigde dat er niets in scène was gezet.
Van online haat naar geweld op straat
Volgens Oberaxe bevatte 60 procent van de onderzochte berichten expliciet agressieve taal. Tomás Fernández, directeur van Oberaxe, waarschuwt dat dit soort discours vaak voorafgaat aan fysiek geweld. Dat was eerder te zien rond de rellen in Torre Pacheco in Murcia in 2025.
Die vrees kwam op 27 augustus uit. Betogers trokken naar het migrantenkamp op het strand van Benítez, waar ze bezittingen van migranten vernielden en in brand staken. De actie werd volgens analist Madrigal al sinds 16 augustus op sociale media aangekondigd. Diezelfde dag probeerden demonstranten ook een voedseltransport van het Rode Kruis naar het strand El Trampolín tegen te houden. Het konvooi bereikte de migranten uiteindelijk via een omweg. Journalisten van meerdere media, onder wie RTVE, werden bij die protesten belaagd.
Verschillende ngo’s trokken aan de bel. De Coordinadora de Organizaciones para el Desarrollo sprak van diepe bezorgdheid over de “gewelddadige koers”. Daarom riep ze de overheid op mensenrechten, humanitaire hulp en samenleven te waarborgen. De vereniging Elín, al sinds 1999 actief in Ceuta, waarschuwde voor de “normalisering van geweld”. Een woordvoerder benadrukte ook dat geen enkele politieke onvrede gedrag rechtvaardigt dat mensen in een uitsterst kwetsbare positie hun basisbehoeften ontzegt.
Een woord van de redactie van InSpanje.nl
Ook wij merken wat dit soort berichtgeving losmaakt. Onder onze eigen artikelen over de migratieproblematiek aan de Spaanse grens zien we de laatste weken steeds meer haat, ontmenselijkend taalgebruik en desinformatie verschijnen. Reacties als “direct afschieten”, “een mitrailleur erbij en klaar”, “terugschoppen die ratten”, “laat ze maar verhongeren, dan gaan ze vanzelf terug” en “verzuipen die handel” zijn, hoe schokkend ook, geen uitzondering meer. Wij verwijderen dit soort opmerkingen zoveel mogelijk. Ons doel is mensen te informeren over Spanje, niet een podium te bieden aan haat.
Geweld en nog meer haat lossen niets op. Ook belangrijk om te weten: Spanje kán migranten zonder papieren niet zomaar terugsturen. Internationale verdragen en mensenrechtenregels verplichten de overheid elke asielaanvraag individueel te beoordelen. Wie wél kon worden teruggestuurd, is dat inmiddels ook. De irreguliere migranten die nog in Ceuta verblijven, vallen in een van drie groepen: mensen met recht op een asielaanvraag, alleenreizende minderjarigen, of mensen die zich schuilhouden voor de autoriteiten omdat ze niet terug willen.
Spanje heeft bij Europa hulp gevraagd om de asielprocedures te versnellen. Ambtenaren van de Dirección General de Protección Internacional in Madrid nemen inmiddels via videoverbinding asielgesprekken af met migranten in Ceuta. Die komen bij de gesprekken die daar zelf plaatsvinden. Zo hoopt de regering de achterstand in de behandeling van aanvragen terug te dringen, zonder de wettelijke waarborgen voor asielzoekers los te laten.