Haaienjagers voor de kust van Mallorca: “Ooit zien we hier een witte haai”

De felrode kliffen van Cap Vermell steken uit boven een zee vol vakantiedrukte. Speedboten met joelende toeristen doorklieven het water, ook al is dit stuk kust officieel beschermd zeegebied. Onder de golven schuilt een dier dat velen vrezen, maar weinigen hier verwachten: de haai.

Wetenschappers van Sharkmed, een onderzoeksstichting die zich toelegt op haaien en roggen in Balearische wateren, varen bijna dagelijks uit vanuit de haven van Cala Rajada, in het noordoosten van Mallorca. Hun missie: bewijzen dat deze dieren hier al eeuwenlang thuishoren, en dat ze harder nodig zijn dan de meeste badgasten beseffen.

56 soorten, bijna onzichtbaar

“Er zijn 56 soorten haaien en roggen gedocumenteerd in de Balearische zee,” vertelt Agustí Torres aan de krant El Mundo. Hij is fotograaf, documentairemaker en medeoprichter van Sharkmed. Toch krijgt bijna niemand ze te zien. De blauwe haai, de doornhaai, de reuzenhaai met zijn enorme filterbek, de vosachtige marrajo die zijn lange staart als een zweep gebruikt: ze zijn er allemaal, maar in kleine, moeilijk te vinden aantallen.

Om ze toch te vinden, gebruikt Sharkmed een BRUV, een onderwatercamera met aas die weken tot maanden achtereen kan filmen zonder batterijwissel. Volgens Torres is dat systeem uniek in Spanje. In andere delen van de wereld, waar haaien veel talrijker zijn, volstaan camera’s met kortere batterijduur. Hier is geduld nodig.

Onderzoeksdirecteur Eric Clua, hoogleraar aan de universiteit van Parijs en gedragsdeskundige, werkt al decennia met haaien over de hele wereld, van Frans-Polynesië tot nu Mallorca. Hij en Torres kennen elkaar al vanaf hun elfde, toen de ouders van Clua op vakantie kwamen in Cala Rajada en de twee jongens samen de zee introkken. Die jeugdvriendschap groeide uit tot een wetenschappelijke samenwerking met wereldwijde ambities, maar met deze zee als hun grootste uitdaging. “We wilden juist hier zoeken, waar er weinig haaien zijn,” zegt Clua. “Ik heb meer genoten van een kleine blauwe haai hier dan van een tijgerhaai van vijf meter aan de andere kant van de wereld.”

Het mysterie van de witte haai

Tussen de onderzoekers leeft de overtuiging dat ook de witte haai, de bekendste roofvis ter wereld, hier weer kan opduiken. Tot de jaren zeventig vingen vissers op Mallorca ze nog geregeld. Recent dook het dier weer op in de Middellandse Zee. Een exemplaar werd per ongeluk gevangen bij Alicante, een ander gefilmd in de Straat van Sicilië. “We zijn ervan overtuigd dat we hem ook hier zullen zien,” zegt Torres.

Sharkmed bevestigt zulke waarnemingen alleen op basis van harde bewijzen, geen losse video’s van voorbijvarende bootjes. Vorig voorjaar deden geruchten de ronde over een witte haai in de baai van Palma. De stichting deed daar bewust geen uitspraak over, omdat er geen bevestigd bewijs was.

Geen gevaar

Clua onderzoekt wereldwijd waarom haaien af en toe mensen bijten en hij relativeert het risico stevig. Wereldwijd vallen jaarlijks minder dan tien dodelijke slachtoffers door haaienaanvallen en zo’n honderd bijtincidenten, tegenover ruim 20.000 hondenbeten per jaar. “Toch heeft iedereen het over haaien en niemand over honden.”

Volgens Clua verwarren haaien mensen niet met zeehonden, zoals vaak wordt gedacht. “Ze weten heel goed dat we geen zeehond zijn.” Een aanval kondigt zich meestal aan met herkenbaar gedrag. De vinnen zakken iets, het dier kijkt van links naar rechts, zwemt in een zigzagpatroon. “Een haai in zee is als een hond in zijn eigen tuin. Meestal hebben ze meer angst voor ons dan wij voor hen.”

Van de meer dan 500 haaiensoorten wereldwijd vormen er slechts vijf een potentieel gevaar voor mensen. Geen daarvan behoort tot de soorten die van oudsher in de Balearische wateren leven.

Haaien zijn onmisbaar voor het ecosysteem

Toch zijn haaien volgens de onderzoekers onmisbaar voor het ecosysteem. Als toppredator houden ze andere populaties in evenwicht. Ze helpen zelfs ziektes onder vissen in te dammen, doordat ze vooral verzwakte of zieke dieren pakken. “Er zijn mensen die denken dat het beter is als er geen haaien zijn, dan kun je rustig zwemmen,” zegt Torres. “Maar het zijn cruciale dieren voor ons ecosysteem. Hier zijn haaien, en het probleem is juist dat er véél meer zouden moeten zijn.”

Dat laatste wordt onderstreept door recent onderzoek van Sharkmed samen met de Fundació Save the Med. Analyses van omgevings-DNA rond het Nationaal Park Cabrera en de onderzeese berg Émile Baudot laten weinig tot geen sporen zien van soorten die hier van oudsher voorkomen, zoals de marrajo of hamerhaaien. De conclusie van de onderzoekers: de haaienpopulatie in de Balearische wateren is zorgwekkend laag, en strenge beschermingsmaatregelen zijn dringend nodig.