Else Beekman
In een van de droogste regio’s van Spanje lijkt de succesvolle en razendsnel groeiende teelt van een uitgesproken dorstige vrucht anno 2025 een wrange paradox. Steeds vaker klinkt de vraag of het ‘groene goud’ zijn prijs wel waard is. De Spaanse avocado – die op grote schaal wordt geteeld aan de Costa del Sol, de Costa Tropical en vooral in La Axarquía – levert economische winst op, maar legt een enorme druk op het beschikbare water. Bovendien verandert de monocultuur het landschap ingrijpend.
Alleen al in Spanje groeide het avocadoverbruik per hoofd van de bevolking in 15 jaar tijd van 0,66 kg naar 2,01 kg. Ongeveer 80% van de Spaanse huishoudens koopt minstens eenmaal per jaar avocado’s en met potentieel voor verdere expansie onder jongeren en in landelijke gebieden. Van de avocadoproductie in Spanje gaat zo’n 80 tot 90% naar het buitenland. Zeventig procent hiervan gaat naar Frankrijk, Nederland en Duitsland.
Explosieve groei van de teelt van de Spaanse avocado
In de provincies Málaga en Granada wordt inmiddels op meer dan 20.000 hectare avocado’s geteeld. Zo’n 5.000 hectare hiervan is de afgelopen jaren omgezet van droge akkers naar irrigatieland. Deze omschakeling is niet altijd volgens de regels verlopen: in 2023 werden naar schatting 250 illegale waterputten ontdekt.
Deze regio vertegenwoordigt inmiddels 30% van het totale areaal aan avocado’s in Andalusië. De hoge opbrengstprijs van de vrucht maakt het aantrekkelijk om traditionele gewassen zoals olijven en amandelen te vervangen door tropische soorten als avocado en mango.
Erosie en verwoesting van het landschap
Volgens milieuorganisaties zoals Ecologistas en Acción heeft deze landbouwtransformatie grote gevolgen voor het landschap. Hellingen worden met zware machines afgevlakt en bedekt met kunstmatige terrassen, waarbij de oorspronkelijke vegetatie verdwijnt. Dat maakt de bodem kwetsbaar voor erosie, zeker bij zware regenval die steeds vaker voorkomt in het Middellandse Zeegebied.
Het gebrek aan natuurlijke begroeiing leidt tot bodemverval: regenwater kan niet goed meer doordringen en spoelt voedingsstoffen weg. Dit dwingt boeren tot meer gebruik van kunstmest, wat het grondwater verder vervuilt.
Dorst van tropische gewassen
Een avocado heeft gemiddeld 7.500 kubieke meter water per hectare per jaar nodig. In een regio met een semi-aride klimaat, zoals Zuid-Spanje, is dat bijzonder problematisch. Het watertekort wordt niet opgelost door regen, maar door het aanboren van steeds diepere bronnen.
Het stuwmeer van La Viñuela in Málaga bereikte in 2023 nog slechts 7% van zijn capaciteit, een dramatisch dieptepunt dat de regio La Axarquía en ook de tropische vruchtenteelt in een crisissituatie bracht. Volgens een artikel van Canal Sur verloor de avocadoproductie op sommige plekken bijna 40% van de oogst door gebrek aan water in het jaar 2024. Dat geeft aan hoe kwetsbaar de teelt is in droge jaren.
Illegale putten en juridische stappen
Door de grote waterbehoefte zijn veel boeren overgegaan tot het illegaal slaan van putten. De Spaanse justitie onderzoekt inmiddels een mogelijk milieudelict waarbij tot 26 hectometer water onrechtmatig is onttrokken aan het publieke watersysteem – goed voor een schadepost van 10 miljoen euro.
In sommige dorpen moesten inwoners het zelfs zonder kraanwater stellen, terwijl de avocadovelden gewoon door werden geïrrigeerd.
De Spaanse milieufiscal Fernando Benítez, die de operatie coördineert, noemde het in 2024 “zeer waarschijnlijk” dat er sprake is van een milieumisdrijf, zoals eerder vastgesteld in het beschermde natuurgebied Doñana. In het kader van de grootschalige politieactie ‘Chaak’ werden 26 mensen gearresteerd en 44 anderen strafrechtelijk onderzocht. De zaak draait om honderden putten en installaties zonder vergunning in de regio Axarquía, waarbij het illegale water mango- en avocadoplantages bevloeide.
Uit onderzoek van de Guardia Civil blijkt dat op 240 van de 340 onderzochte hectare avocado- en mangoplantages men uitsluitend van illegale putten gebruik maakte. Reguliere boeren zaten ondertussen letterlijk met droge grond en beperkingen als gevolg van de watertekorten vorig jaar. Volgens de aanklager heeft het misbruik geleid tot een onherstelbare aantasting van natuurlijke hulpbronnen, waarbij economische belangen structureel boven de collectieve toegang tot water zijn gesteld.
Naar een duurzamer landbouwmodel?
Klimaatexperts benadrukken dat structurele veranderingen nodig zijn om de avocadoteelt in de regio toekomstbestendig te maken. Iñaki Hormaza, onderzoeker bij het Spaanse wetenschapsinstituut CSIC, wees vorig jaar op de noodzaak van ‘adaptieve maatregelen’ zoals precisieberegening, inzet van gerecycled en ontzilt water en het ontwikkelen van nieuwe avocado-variëteiten die beter bestand zijn tegen droogte. Ook pleit hij voor een betere afstemming tussen de beschikbare waterreserves en de omvang van het teeltoppervlak.
Hormaza stelt dat het ideaal zou zijn om in de regio Axarquía een eigen ontziltingsinstallatie te bouwen om voldoende irrigatiewater van goede kwaliteit beschikbaar te houden. Zonder zulke oplossingen, waarschuwde hij, komen zowel de landbouw als het delicate ecologische evenwicht in gevaar. Daarnaast signaleert hij een toename van plagen en ziektes door hogere temperaturen, wat de kwetsbaarheid van de fruitbomen extra vergroot.
Milieudeskundigen pleiten bovendien voor een gecontroleerde afbouw van de intensieve tropische landbouw in de regio. Dat zou onder meer betekenen: een verbod op nieuwe irrigatieprojecten, het sluiten van illegale putten en meer handhaving.
Maar voor veel boeren is dat geen haalbare kaart. De teelt van de Spaanse avocado vormt inmiddels een belangrijke inkomstenbron voor duizenden gezinnen in de regio en de vraag blijft groot. Het economische belang staat hier ook recht tegenover het behoud van landschap en waterbronnen. Aanhoudende regenbuien in maart hebben bovendien de kwijnende watervoorraden weer enigszins aangevuld, zodat het debat over watertekorten en mogelijke oplossingen bij sommigen tijdelijk naar de achtergrond is verdwenen.
Málaga verwacht topoogst mango’s en avocado’s – maar wie gaat ze plukken?