Drie kanalen waarschuwden voor massale grensoverschrijding in Ceuta, Spanje ontkent

De Spaanse regering houdt vast aan één verklaring voor de massale komst van migranten in Ceuta: mensensmokkelaars. Maar intussen lopen de eigen ministers elkaar voor de voeten, spreekt de inlichtingendienst het ministerie van Binnenlandse Zaken openlijk tegen, en groeit het bewijs dat er wél degelijk werd gewaarschuwd: door de Spaanse inlichtingendienst CNI, door de stad Ceuta zelf en zelfs door Marokko.

Ruim 120 uur nadat naar schatting 60.000 mensen zich vanuit Marokko naar Ceuta begaven, komt de Spaanse regering niet verder dan die ene lezing. Premier Pedro Sánchez noemde de gebeurtenis de grootste “aanval” op de “territoriale integriteit” van Spanje sinds het herstel van de democratie.

Zes dagen later vallen vooral drie dingen op: de aanhoudende onenigheid binnen het kabinet over wat er is misgegaan, het stilzwijgen over de rol van Marokko, en het ontslag van de ambtenaar die als eerste de werkelijke aantallen naar buiten bracht.

De officiële lezing: het ligt aan de mensensmokkelaars

Minister van Buitenlandse Zaken José Manuel Albares gaf donderdagavond als eerste een verklaring namens de regering: “Wat vandaag is gebeurd houdt verband met een rechterlijke uitspraak.” Een dag later, ter plekke in Ceuta, borduurde Sánchez hierop voort: mensensmokkelaars hadden een juridisch mazenweb benut om de grens over te steken. Dat mazenweb was ontstaan door de uitspraak van het Hooggerechtshof die het terugsturen van mensen die zwemmend de grens oversteken verbiedt. En dat zou een aanzuigende werking hebben gehad. Via nepnieuws op sociale media en een verdraaide lezing van die uitspraak zouden de netwerken migranten hebben “aangemoedigd” de grens over te steken, in een operatie waarbij inmiddels meer dan 90 doden zijn gevallen.

Niemand binnen de regering is sindsdien van die lezing afgeweken. Vragen over wat er verder mis kon gaan, van de informatie die de inlichtingendiensten hadden moeten aanleveren tot de rol van Marokko, worden stelselmatig ontweken.

Drie kanalen die zouden hebben gewaarschuwd

Volgens El Mundo is het meest hardnekkige verwijt aan de regering is dat ze wél was gewaarschuwd en vervolgens niet handelde. Inmiddels wijzen drie afzonderlijke bronnen in die richting.

De inlichtingendienst CNI

Volgens de Spaanse radiozender Cadena Ser heeft de CNI het ministerie van Binnenlandse Zaken “meerdere keren” gewaarschuwd voor een incident zoals dat van afgelopen donderdag. Minister Fernando Grande-Marlaska ontkende dat zaterdag “categorisch”. Bronnen van zijn ministerie herhaalden die ontkenning tegenover de krant 20minutos in nog scherpere bewoordinge. “Het is onwaar, volstrekt onwaar. Er is geen enkel rapport of bericht ontvangen over een massale aankomst.”

Afzonderlijk daarvan meldden bronnen uit de militaire en civiele inlichtingenwereld aan het medium The Objective dat er al dagen van tevoren signalen waren. Allereerst over de kans dat koning Mohammed VI bij de grens een “gebaar van grootmoedigheid” zou maken vanwege het Marokkaanse Troonfeest. Vervolgens over zwemoversteken vanuit Castillejos en bussen die vanuit Marokko naar de grenszone reden. In amper tien dagen tijd bereikten al zo’n duizend mensen zwemmend Ceuta. Die toename werd door de inlichtingendiensten uitgelegd als een “aftasting” door de Marokkaanse autoriteiten. Dat was naar verluidt eveneens gemeld aan de regering.

Defensieminister Margarita Robles, verantwoordelijk voor de CNI, weigerde deze tegenstelling op te helderen. Ze verdedigde het werk van de inlichtingenmedewerkers in algemene termen. “Ze verrichten uitzonderlijk werk. Mij krijgen ze niet in welke discussie dan ook”, aldus Robles. Daarbij meldde ze niet of de dienst nu wel of niet had gewaarschuwd. Regeringswoordvoerder Elma Saiz week zaterdag niet af van de kabinetslijn: “Er was geen enkel rapport dat waarschuwde voor de omvang van de cijfers.” Op de vraag of de inlichtingendienst dan had gefaald, ontweek ze het antwoord.

Het stadsbestuur van Ceuta

Burgemeester Juan José Vivas verklaarde in een interview met El País dat de stad de regering in de dagen voorafgaand aan de crisis herhaaldelijk had gewaarschuwd voor een situatie zoals die van mei 2021. “Het antwoord was dat dit zou worden opgelost, dat het ging om wat elke zomer gebeurt. Wij zeiden van niet, dat het er niet naar uitzag, en toen kregen we het,” aldus Vivas. Hij doelde op de ruim 2.000 mensen die in nog geen twee weken tijd zwemmend de grens waren overgestoken, plus de aankomst van “40 tot 50 nieuwe minderjarigen per nacht”. Met die cijfers trok de stad destijds al aan de bel.

Marokko zelf

Rabat liet maandag via een bron van het ministerie van Buitenlandse Zaken weten dat het Spanje al dagen vóór de crisis had gewaarschuwd dat de uitspraak van het Hooggerechtshof een cruciaal element van de samenwerking zou verzwakken. Die bron beweert niet dat Marokko had gewaarschuwd voor een toestroom van de omvang die zich daadwerkelijk voordeed, maar wel voor het onderliggende risico. “Marokko neemt zijn verantwoordelijkheid (…). Het is een engagement, geen retoriek. Marokko handelt niet onder druk, noch onder chantage,” aldus de bron in reactie op uitspraken van Ursula von der Leyen over Marokkaanse “druk” op Spanje. Migratiebeheer is volgens Rabat “een gedeelde verantwoordelijkheid”.

Ondanks deze drie signalen gaf Binnenlandse Zaken pas laat op donderdagavond opdracht tot versterking van het leger en eenheden van de Guardia Civil en de Nationale Politie. Volgens bronnen van The Objective had er, met de garnizoenen al paraat in Ceuta en Melilla, veel eerder gemobiliseerd kunnen worden. En dat “zonder voorafgaand overleg, alleen na een politiek besluit en het bevel van het operationeel commando.”

Agenten ter plaatse meldden bovendien dat de Marokkaanse gendarmerie “met de armen over elkaar” toekeek terwijl migranten de grens overstaken. Dat vormt een schril contrast met Sánchez’ eerdere lof voor de “vlotte en constante” Marokkaanse samenwerking. Die samenwerking bestond volgens dezelfde bronnen vooral uit een versterking van zo’n dertig extra agenten en één vaartuig, dat dagen later een defect kreeg.

Verdeeldheid over de rol van Marokko

Waar de kwestie van de waarschuwingen al voor spanning zorgt, ligt de rol van Marokko nog gevoeliger. Die verdeelt het kabinet zelfs openlijk. Sánchez prees vrijdag vooral de goede “afstemming” met Rabat. Daarbij kwam geen uitleg hoe het mogelijk was dat Marokko niet had gewaarschuwd voor de mensenmassa die naar de grens trok. Albares ging het verst in de lof: hij noemde Marokko een “betrouwbare partner” die “vanaf het eerste moment” had meegewerkt om de mensenstroom in te dammen. Marlaska beperkte zich tot een toekomstige “evaluatie” met het buurland, en de regeringsvertegenwoordiger in Ceuta ontweek de vraag geheel.

Alleen Robles brak maandag met die lijn. Ze eiste dat Rabat “tot op de bodem” onderzoekt wat er is gebeurd en wie achter de via sociale media georganiseerde bewegingen zat: “Wie hier ook achter zat, de maffiapraktijken of wie het heeft toegestaan of gedoogd, zal verantwoording moeten afleggen,” waarschuwde ze. Ook uitte ze het verwijt dat minderjarigen en anderen worden bedrogen en “de dood in gestuurd.” Robles is daarmee de enige bewindspersoon die zich publiekelijk distantieert van de meerderheidslijn.

Op de vraag wie uiteindelijk verantwoordelijk is voor de “aanval” op de “territoriale integriteit” van Spanje, viel ook Robles terug op het enige standpunt dat de regering als geheel heeft ingenomen: “Degenen die het organiseren, via de mensensmokkelnetwerken; degenen die mensen bedriegen; degenen die hun vertellen dat ze illegaal het land in kunnen. Dat zijn de verantwoordelijken.”

Één ontslag op regeringsniveau

Vijf dagen na de grootste illegale grensoverschrijding naar Spanje in een halve eeuw, sinds de Marokkaanse Groene Mars naar de Sahara, vermijdt de regering het nog steeds om uit te leggen wat er precies mis is gegaan. Verantwoordelijken buiten “de mensensmokkelaars” zijn er vooralsnog niet aangewezen.

Wel viel er in deze 120 uur één ontslag op regeringsniveau: Moncloa zette een ambtenaar van de afdeling Nationale Veiligheid aan de kant, wegens “verlies van vertrouwen”. Zij had afgelopen vrijdag op de website van haar dienst een schatting van 49.000 aankomsten in Ceuta gepubliceerd. Het document werd snel weer verwijderd, met als argument dat het geen officieel cijfer betrof. Dat was enkele uren voordat het ministerie van Binnenlandse Zaken zelf uitkwam op ongeveer 50.000, een aantal dat nadien nog verder naar boven is bijgesteld.