Else Beekman
Vier dagen na de grootste grensdoorbraak die de Spaanse exclave ooit meemaakte, is Ceuta bezig met opruimen, tellen en ruziën. De rust aan het strand is grotendeels teruggekeerd, maar de politieke en humanitaire nasleep begint pas.
Op donderdag 30 juli bezweek de grensbewaking bij de golfbreker van El Tarajaltussen Marokko en Ceuta. Duizenden mensen liepen en zwommen tegelijk om de pier heen, en de Guardia Civil kon de stroom niet meer keren. Het stadsbestuur van Ceuta houdt het op zo’n 60.000 mensen die de exclave binnenkwamen. Het ministerie van Binnenlandse Zaken spreekt van ruim 50.000. Marokko zelf komt lager uit: ongeveer 40.000 richting Ceuta, plus 1.135 bij Melilla.
Een van de aanleiding lijkt een uitspraak van het Spaanse Hooggerechtshof van 8 juli te zijn geweest. Die verbood de zogeheten “warme terugsturingen” bij aankomst over zee. Op sociale media werd dat vertaald naar de boodschap dat wie de overkant haalde, mocht blijven. Die desinformatie werd volgens Rabat actief verspreid door mensensmokkelaars. Volgens Euronews hadden de Spaanse inlichtingendiensten hierover de regering dagen van tevoren gewaarschuwd.
De doden: niemand weet hoeveel precies
Over het dodental bestaat geen overeenstemming. De Spaanse regeringsafgevaardigde in Ceuta, Miguel Ángel Pérez Triano, bevestigt 72 doden. Stadsbestuurder Juan Jesús Vivas spreekt van 88 lichamen in het mortuarium van Ceuta. Marokko erkent er slechts elf. De Marokkaanse mensenrechtenorganisatie AMDH komt op ongeveer 130 uit, en er worden nog meer dan honderd mensen vermist. Veel slachtoffers verdronken in de sterke stroming rond de golfbreker.
Het mortuarium van Ceuta bleek te klein en de stad moest een extra ruimte inrichten om de lichamen te bewaren. Ook op de islamitische begraafplaats Sidi Embarek dreigt ruimtegebrek: het stadsbestuur heeft daarom een noodprocedure goedgekeurd om de geplande uitbreiding met spoed uit te voeren, met de bedoeling dat de werkzaamheden vandaag beginnen.
Familieleden op zoek naar hun dierbaren
Aan de Marokkaanse kant van de grens speelt zich ondertussen een tweede drama af. In Fnideq, dat in het Spaans Castillejos heet, staan al dagen tientallen familieleden tegen het prikkeldraad dat de toegang tot de zee en de grensovergang afsluit. Ze houden foto’s op hun telefoon omhoog en spreken iedereen aan die uit Ceuta terugkomt. “Heb je mijn zoon gezien? Ken je hem?” was zondag de meest gestelde vraag aan de grens, meldt persbureau EFE. De families komen uit Tanger, Fez en Casablanca en vragen om antwoorden die niemand hun geeft.
Het probleem is dat er nergens een lijst bestaat. Er is geen centraal register van slachtoffers bij de Marokkaanse marine, er zijn geen openbare lijsten van aangehouden migranten en al helemaal geen telling van vermisten. Hulporganisaties spreken van een “blinde rouw”: families zijn volledig afhankelijk van geruchten die terugkerende migranten meebrengen.
In het oude militaire hospitaal in Ceuta werken forensisch artsen, Guardia Civil en gemeentepersoneel intussen aan de identificatie via vingerafdrukken en DNA, die in een Interpol-database worden ingevoerd. Bronnen bij de geïmproviseerde mortuarium melden 88 lichamen, waaronder twee vrouwen en tussen de dertien en zestien kinderen. Er bellen zoveel ongeruste familieleden dat het team de telefoontjes niet meer kan beantwoorden. De Guardia Civil roept families op om de vermissing officieel aan te geven, in Marokko of Spanje, en daarbij DNA af te staan, omdat identificatie anders vrijwel onmogelijk is.
Hoeveel mensen zijn er teruggekeerd?
Ook dat is niet met zekerheid vast te stellen. Het ministerie van Binnenlandse Zaken hield het vrijdagavond op 48.300 teruggekeerden op 50.000 tot 60.000 binnenkomsten, en heeft dat cijfer sindsdien niet officieel bijgesteld. Op het hoogtepunt verlieten mensen de stad in een tempo van 150 per minuut, grotendeels vrijwillig, nadat duidelijk werd dat Ceuta hen niets te bieden had.
De veiligheidsdiensten kwamen zondag via persbureau EFE met een hoger cijfer: 73.500 vertrokkenen. Dat getal overtreft echter het geschatte aantal binnenkomsten, en dat is geen toeval: de diensten geven zelf aan dat het waarschijnlijk mensen bevat die al dagen vóór de doorbraak in Ceuta waren, en mensen die meerdere keren de grens over gingen. Het gaat dus om grenspassages, niet om unieke personen. Het ministerie heeft die 73.500 niet bevestigd.
Volgens het stadsbestuur van Ceuta zelf verblijven er nog ongeveer 10.000 mensen in de stad. Vivas waarschuwde zondag dat de normaliteit “niet is teruggekeerd” en dat “duizenden mensen” nog moeten worden teruggestuurd.
De grens is weer dicht
Sinds zondag ligt er een drijvende barrière van 500 meter voor de kust bij El Tarajal, die volledig operationeel is. De grensovergang Beni-Enzar bij Melilla ging geleidelijk weer open. Die beleeft dit weekend zijn drukste dagen van het jaar vanwege de Operación Paso del Estrecho (OPE) waarbij tienduizenden Marokkanen uit heel Europa de Straat van Gibraltar oversteken om de zomer in Marokko door te brengen. Volwassen irreguliere migranten worden teruggestuurd op basis van het terugnameakkoord tussen Spanje en Marokko uit 1992. Die operatie verloopt nu sneller dan bij eerdere crises.
Het CETI barst uit zijn voegen
Wie in Ceuta blijft, komt terecht in een opvangsysteem dat het al lang niet meer aankan. Het CETI, het tijdelijke opvangcentrum voor migranten, heeft plaats voor 512 mensen. Er zitten er inmiddels ruim 700 binnen. Buiten voor de poort kamperen zo’n duizend mensen in afwachting van een plek. Er zijn vechtpartijen uitgebroken en de sanitaire voorzieningen zijn volgens diverse bronnen ontoereikend.
Het grootste probleem: de kinderen
Hier wringt het echt. Minderjarigen die alleen reizen, kunnen niet zonder meer worden teruggestuurd. Er bestaat wel een repatriëringsprocedure, alleen vereist die een individuele beoordeling van het belang van het kind. De procedure staat in de Spaanse Vreemdelingenwet, maar die is zelf de uitwerking van de EU-Terugkeerrichtlijn en het VN-Kinderrechtenverdrag. Spanje mag een kind alleen terugsturen na die individuele beoordeling en moet vooraf vaststellen dat het in Marokko wordt opgevangen door familie, een voogd of een geschikte instelling. De minderjarige zelf moet gehoord worden en zijn familie in het land van herkomst moet worden opgespoord. Ook is tussenkomst van het Openbaar Ministerie vereist.
Het Hooggerechtshof bevestigde in 2024 dat Spanje die regels in 2021 in Ceuta volledig had genegeerd. Hulporganisaties als Unicef en Save the Children hameren daar nu opnieuw op.
Om hoeveel alleenreizende minderjarigen gaat het?
Om hoeveel kinderen het gaat, weet niemand. De eerste schattingen lopen uiteen van 4.000 tot 7.000. Hierbij is het hoogste cijfer afkomstig van Save the Children. Dat cijfer werd vrijdag door premier Pedro Sánchez overgenomen. De regeringsdelegatie weigerde zondag nog steeds een cijfer te geven. Er zijn ook lagere schattingen in omloop: El Confidencial schrijft maandagochtend dat het naar schatting om “honderden” minderjarigen gaat.
Een bron binnen het stadsbestuur vat de chaos bondig samen: “Er zijn er duizenden aangekomen en niemand weet hoeveel.” Tot donderdag stonden er 800 minderjarigen geregistreerd, daarna is het tellen gestopt.
Dat afgezet tegen de capaciteit van de opvang in de Spaanse exclave maakt de verhoudingen pijnlijk duidelijk. Volgens Real Decreto 556/2026 beschikt Ceuta officieel over 29 plaatsen voor niet-begeleide minderjarigen, in Spanje mena’s genoemd. Nog vóór de massale toestroom liep het aantal kinderen onder voogdij van de stad al op van 210 op 14 juli naar 472 eind juli en 750 afgelopen woensdag. Dat houdt een overbezetting van 2.400 procent in.
De plaatselijke zorg ligt plat
Elke minderjarige zonder papieren moet een leeftijdsonderzoek ondergaan. Dat houdt een röntgenfoto van de pols en een panoramische kaakfoto in. De artsenvakbond in Ceuta waarschuwt dat dit om meer dan 10.000 onderzoeken zou kunnen gaan. De afdeling radiodiagnostiek is daar volledig op vastgelopen, ten koste van de gewone patiëntenzorg. Het syndicaat heeft het Rijk om directe interventie gevraagd wegens medische noodsituatie.
Nu ruzie in Spanje over wie de minderjarigen opneemt
Ceuta verkeert sinds 29 augustus 2025 in een staat van “buitengewone migratienoodsituatie”. Dat betekent dat de centrale overheid vijftien kalenderdagen heeft om nieuw aangekomen minderjarigen naar het vasteland over te brengen. De verdeelsleutel is 32,6 plaatsen per 100.000 inwoners per regio. Het ministerie van Jeugd en Kind onder Sira Rego zegt de verdeling “met de grootst mogelijke spoed” te willen uitvoeren. De ministerraad maakte 35 miljoen euro vrij voor opvang en vervoer, waarvan 5,5 miljoen rechtstreeks naar Ceuta gaat.
Op papier klinkt dat georganiseerd. In de praktijk zijn er sinds de invoering van het mechanisme vorig jaar 419 kinderen herplaatst, plus 233 van vóór de wet: 652 in totaal. Dat is een fractie van wat er nu aan zit te komen.
De reden is politiek. Extremadura stapte op dinsdag 28 juli, dus nog vóór de grensdoorbraak, naar de rechter tegen de toewijzing van minderjarigen uit Ceuta en de Canarische Eilanden. Het was al het vijfde beroep van die regio tegen de verdeling, en er wordt inmiddels een zesde voorbereid tegen de toewijzing van 833 nieuwe minderjarigen.
En Extremadura is niet de enige regio die weerstand biedt omdat de regionale opvangcentra al overvol zitten. De coalitieakkoorden tussen PP en Vox in Extremadura, Aragón, Castilla y León en Andalucía bevatten allemaal een passage “Geen MENA’s meer”. Ze beloven zich met alle wettelijke en politieke middelen tegen verdeling te verzetten. De PP-regio’s eisen eerst een sectorale conferentie over jeugdzorg, geverifieerde cijfers en volledige financiering. Verder wijzen ze op eerdere rechterlijke uitspraken die overplaatsingen vernietigden wegens gebrekkige motivering.
Een tweede front: de desinformatie
Naast de echte crisis woedt een informatiecrisis. De Spaanse factcheckredacties Maldita, Newtral, VerificaRTVE en het Catalaanse Verificat ontkrachtten in enkele dagen tientallen virale beelden. Een video van “duizenden migranten op weg naar Ceuta” bleek een religieuze processie op de berg Cudi in Turkije, opgenomen op 5 juli. Beelden van “migranten die de straten van Ceuta vernielen” werden gefilmd in Toulouse na de Champions League-finale. Een video van “een immigrant die een kerk vernielt in Ceuta” kwam uit Cali, Colombia. Ook circuleerden met kunstmatige intelligentie gemaakte video’s van het Spaanse leger, waaronder een “patrouille” die migranten met stukken bacon zou verjagen.
Berichten dat migranten huizen aanvielen, grafschennis pleegden, kerken in brand staken of openbare gebouwen verwoestten, zijn niet bevestigd door de autoriteiten en niet door de lokale pers. Politiebronnen ontkenden expliciet dat er tussen 30 juli en 1 augustus iemand in Ceuta door een steekwapen om het leven kwam.
Madrid en Brussel
Sánchez bezocht Ceuta op vrijdag en vertrok daarna op vakantie. Deze beslissing wordt hem hard aangerekend. Oppositieleider Alberto Núñez Feijóo noemt de gebeurtenissen “een voorbedachte bezetting”. Vox-leider Santiago Abascal spreekt van een “invasie”. Koning Felipe VI liet weten “verontwaardigd” te zijn. De Verenigde Staten verhoogden hun reisadvies voor Ceuta naar niveau 3.
Ook Europa is in beweging. Morgen, dinsdag 4 augustus, komen de EU-ministers van Binnenlandse Zaken in spoedberaad bijeen via videoconferentie, bijeengeroepen door het Ierse voorzitterschap. 22 lidstaten ondertekenden een brief onder leiding van Italië en Denemarken; Frankrijk, Portugal, Ierland en Luxemburg deden dat niet. Italië heeft de vrije reisbewegingen met Spanje voor een maand opgeschort en grenscontroles heringevoerd.
Wat te verwachten valt
De acute fase is voorbij: de grens is afgesloten, de meeste volwassenen zijn terug in Marokko. Wat overblijft, is een gebied van 18 vierkante kilometer waar volgens het stadsbestuur nog zo’n 10.000 mensen verblijven, een overvol opvangcentrum, een zorgsysteem dat kraakt en een onbekend aantal kinderen zonder ouders en zeventien autonome regio’s die elkaar de zwartepiet toespelen. Die tweede fase duurt vermoedelijk maanden, en wordt grotendeels in rechtszalen uitgevochten.