Tot 21 september stierven in Spanje 54.811 meer mensen dan in de eerste negen maanden van 2019. Bij 30.663 mensen was Covid-19 de officieel vastgestelde doodsoorzaak, maar bij 24.148 patiënten is dit onbekend. Betekent dit dat corona ook het leven van veel andere patiënten kost ook al zijn ze nooit met het virus besmet geweest? Of ligt het anders en is het sterftecijfer hieromtrent nooit met wetenschappelijke precisie vast te stellen?
Deze vragen worden gesteld door de Spaanse krant La Vanguardia die daartoe tal van medisch specialisten en andere zorgprofessionals heeft ondervraagd.
Het grote verschil in het sterftecijfer tussen 2019 en dit jaar lijkt voor een groot deel te wijten aan corona. Maar veel medici en beroepsverenigingen waarschuwen voor de enorme nevenschade die het virus in de vorm van allerlei andere ziektes veroorzaakt. “Het is onmogelijk om exact te meten hoeveel mensen tijdens de pandemie zijn gestorven aan een hartaanval, een hersenbloeding of -infarct of aan kanker; we zullen nooit precies weten wat de gevolgen zijn”, zegt Oriol Rodríguez Leor, cardioloog in het ziekenhuis Germans Trias i Pujol in Badalona en lid van la Asociación de Cardiología Intervencionista de la Sociedad Española de Cardiología.
Germán Peces-Barba, longarts en vicevoorzitter van la Sociedad Española de Neumología, veronderstelt dat er onder die meer dan 24.000 sterfgevallen, naast Covid-19-patiënten die niet gediagnosticeerd werden, ook mensen stierven omdat hun ziekte niet (tijdig) behandeld werd.
“De registers in Spanje werken zo slecht dat we niet weten wat de doodsoorzaak van duizenden mensen was”, hekelt Ramon García Sanz, voorzitter van Sociedad Española de Hematología y Hemoterapia en arts in het universitair ziekenhuis van Salamanca.
Minder hartinfarcten of minder meldingen?
Een goed voorbeeld is het aantal hartinfarcten; dit daalde in de eerste week van de noodtoestand – die op 14 maart werd uitgeroepen – met 40 procent. Specialisten zijn verbaasd over het percentage, dat vergelijkbaar is met dat van de Verenigde Staten, Italië en het Verenigd Koninkrijk. Natuurlijk was er sprake van hartinfarcten, maar het lijkt erop dat mensen met milde symptomen thuisbleven; het telefoonverkeer met de ziekenhuizen was ontregeld en mensen waren bang om er binnen te stappen.
In de weken na het uitroepen van de noodtoestand stabiliseerde dit aantal sterfgevallen in Spanje zich in een afname van 28 procent. Het officiële sterftecijfer lag hoger. Hoe dat kan is een raadsel, want patiënten meldden zich dan wel later dan normaal, en het coronavirus heerste nog, maar de behandeling van de patiënt veranderde niet, legt Rodríguez Leor uit. “We weten niet precies wat de oorzaak is. Misschien waren er bepaalde effecten op de gezondheid die we niet kunnen meten”. Het sterftecijfer tussen 2019 en 2020 is met de factor 1,88 vermenigvuldigd, hoewel er geen absolute cijfers zijn. De aandacht voor minder ernstige gevallen, voegt de cardioloog eraan toe, daalde met 80 procent.
Quarantaine onmogelijk voor nierpatiënten
Covid-19 leidde bij patiënten met nier- en bloedziektes tot ernstige complicaties. “Veel nierpatiënten moeten drie keer per week naar het ziekenhuis -vaak gehaald en gebracht met ziekenvervoer- en kunnen niet in quarantaine. Ze zijn erg kwetsbaar”, zegt José Emilio Sánchez van la Sociedad Española de Hematología y Hemoterapia en werkzaam in een ziekenhuis in Gijón. Bij zo’n 2.200 van de 61.000 Spaanse nierpatiënten is Covid-19 vastgesteld en 27 procent van hen is overleden. “Veel patiënten in quarantaine wilden niet naar het ziekenhuis komen maar een dialyse moet worden gedaan, anders sterft de patiënt,” zegt Sánchez.
Effect bij bloedziektes moeilijk vast te stellen
Jaarlijks krijgen ongeveer 70.000 patiënten een bloedziekte, bijvoorbeeld leukemie. Er zijn geen statistieken van het effect van corona op deze ziektes. “Dat effect is er zeker, maar omdat deze ziektes zich langzaam ontwikkelen is het moeilijk in te schatten. Wel weten we dat zo’n 36 procent van de patiënten, die ook nog besmet raakten met corona, overleden is”, zegt García Sanz.
Mogelijk 30 procent meer sterfte door longkanker
Het verloop van Covid-19 maakt het ook moeilijk te bepalen welke effecten de ziekte heeft gehad op verschillende soorten kanker, zoals long- of dikke darmkanker. “Vast staat wel dat tijdens de pandemie het aantal nieuwe longkanker diagnoses met 20 procent daalde, maar de exacte impact hiervan op het sterftecijfer is niet bekend.
Vertraagde diagnoses hebben zeker effect”, meent Mariano Provencio, voorzitter van de Grupo Español de Cáncer de Pulmón, waarbij meer dan 500 specialisten uit 177 ziekenhuizen aangesloten zijn. Onderzoek toont aan dat de sterfte aan longkanker door de pandemie met 30 procent kan zijn toegenomen. Longkanker is de meest voorkomende vorm van kanker in Spanje. In 2018 stierven hieraan 22.153 mensen in Spanje volgens INE.
500.000 operaties stopgezet
“Het is lastig om de impact van corona te kwantificeren. We schatten dat 500.000 operaties zijn stopgezet, 10 miljoen consulten niet gegeven en 2 miljoen diagnostische tests niet afgenomen”, zegt Marciano Sánchez Bayle, van de Federación de Asociaciones en Defensa de la Sanidad Pública. “Soms heeft dit geleid tot onherstelbare schade. Het effect is bijvoorbeeld hoog bij beroertes of hartinfarcten; die zijn afgenomen of de diagnose is simpelweg niet gesteld.” Medewerkers in de gezondheidszorg hebben allerlei soorten ziektes zien verergeren, van maagdarmontsteking tot een gescheurde meniscus. “Patiënten kwamen in het begin niet en later verschenen ze met ergere klachten. Ze kozen bij milde klachten vaak voor zelfmedicatie en dat zou niet zo moeten zijn”, zegt Jesú Casado, internist in het ziekenhuis in Getafe.
Orgaantransplantaties
De medische ‘jungle’ had ook impact op de orgaantransplantaties. In de twee heftigste maanden van de pandemie, tussen 13 maart en 19 mei, werden 274 transplantaties uitgevoerd, van 127 donoren. De gemiddelden van 1,9 donoren en vier transplantaties per dag liggen ruim onder het reguliere daggemiddelde van 7,2 donoren en 16,1 transplantaties. De Organización Nacional de Trasplantes zag het aantal orgaandonaties tot september met 26 procent afnemen. Het aantal transplantaties is verminderd met 22 procent. Er zijn geen gevallen van infectie door transplantatie gemeld.
Vicueuze cirkel
Het was een vicieuze cirkel. Enerzijds mochten de mensen tijdens de noodtoestand hun huis niet uit en ontmoedigden de beelden van de overbelaste ziekenhuizen om er naar toe te gaan. Aan de andere kant stortte het hele systeem voor niet spoedeisende hulp in elkaar; de zorg was vooral gericht op Covid-19. Patiënten met draaglijke symptomen of pijn bleven vaak thuis en telefonisch contact was onmogelijk. “De eerste golf bracht veel spanning in de ziekenhuizen; we moesten prioriteiten stellen”, legt directeur Xènia Acebes van Area Asistencial del Catsalut, uit.
Patiënten bleven weg uit poliklinieken en dagcentra. Bij het ziekenhuis Parc Sant Boi Sanitari, belast met de geestelijke gezondheid van 150.000 mensen, daalde het aantal eerste consulten met 80 procent. Ook werd 80 procent van de hulp online verleend. “Het gevolg is dat we nu veel ernstige gevallen zien; de meeste patiënten worden nu direct opgenomen”, waarschuwt directeur Ignasi Riera.
“Na de uitbraak van de crisis in 2008, zagen we een toename in angstpathologie en het risico op zelfmoord. Nu speelt deze angst, gezien de effecten van de pandemie op de bevolking, weer bij ons.
“Je moet elke mogelijke route kiezen”, zegt Maria del Carme Sabater, klantcoördinator bij het ziekenhuis. “Aan het recht op gezondheid mag niet getornd worden; als we niet kunnen worden behandeld in ons gezondheidscentrum, moeten we de eerste hulp bellen”.
Cruciale rol apotheken
Apotheken hebben een cruciale rol gespeeld tijdens de eerste uitbraak en hebben aangeboden om dit tijdens de tweede golf weer te doen. Toen poliklinieken gesloten waren, ziekenhuizen alleen noodgevallen behandelden en telefoonlijnen overbelast waren, hebben zij problemen met behandelingen, risico’s van zelfmedicatie, angst bij gebruikers en ook de verslechtering van de gezondheid – vooral van ouderen vastgesteld – en patiënten gemonitord.
Afname vervolgzorg
Vicente J. Baixauli, vicepresident van la Sociedad Española de Farmacia Familiar y Comunitaria, beaamt dit. “Het belangrijkste probleem is dat de vervolgzorg van chronisch zieke patiënten is afgenomen. Zaken als bloeddruk, suiker, hartslag werden binnen de reguliere gezondheidszorg regelmatig bij deze mensen gemeten, maar nu gebeurt dat niet. Behandelingen worden niet bijgesteld en er zijn mensen die al een jaar hetzelfde medicijn nemen terwijl niemand weet of het nog steeds het juiste middel is.” Hij vervolgt: “Het duurt nog even voor we daadwerkelijk weten wat de effecten zijn, maar ik ben ervan overtuigd dat het aantal doden door deze ontwikkelingen is gestegen.”
Zelfmedicatie in de lift
Een ander gevolg van het overbelaste systeem is de toegenomen zelfmedicatie. Hier ligt bij ouderen de angst om naar een arts te gaan aan ten grondslag en bij jongeren is het de overtuiging dat ze moeten wachten op behandeling. Dat vinden ze, gezien hun veronderstelde kwaal, niet de moeite waard.
Mensen die zorgen voor anderen hebben door sluiting van dagcentra ook hinder ondervonden van het ‘doe-het-zelf’-effect. “Zij besteden zo’n vier uur per dag meer aan zorgtaken. Patiënten zijn hun routine kwijtgeraakt, waardoor ziektesymptomen versneld zijn verergerd”, legt Nina Agramunt, technisch directeur bij de Fundación Pasqual Maragall, en gespecialiseerd in Alzheimer, uit. Zij vindt dat de gezondheidszorg is verslechterd. Of dit ook heeft geleid tot een hoger sterftecijfer is onbekend.
Uit een enquête blijkt dat 65 procent van de niet-professionele zorgverleners, waaronder veel directe familieleden van de patiënten, beweert tijdens de gezondheidscrisis ondersteuning van medische- en zorgdiensten te hebben gemist.
Geestelijke gezondheidszorg
In de geestelijke gezondheidszor missen duizenden patiënten hun dagelijkse routines en therapieën. Is een dergelijke gedwongen beperking om thuis te blijven schadelijk geweest? Ignasi Riera, directeur bij ziekenhuis Parc Sanitari Sant Boi en lid van de Unió Catalana d’Hospitals, denkt dat ‘patiënten met een sociale fobie zich misschien meer beschermd hebben gevoeld’ tijdens de lockdown en in de periode erna, maar ziet eigenlijk het tegenovergestelde: mensen in een inrichting verloren hun probleem juist uit het oog. Dat schiet voorbij aan het doel van de moderne geestelijke gezondheidszorg die mensen wil leren om te integreren en zichzelf sociaal te moeten beheersen. De pandemie heeft daarbij niet geholpen. Op de middellange termijn hebben we integrale zorg nodig op alle niveaus.