Else Beekman
Door heel Spanje doen talloze grotten reizigers regelmatig versteld staan. Bekende voorbeelden zijn de grotten van Nerja, die van Altamira of de Gruta de las Maravillas in het Andalusische Aracena. Ook in de Spaanse Pyreneeën vlakbij de Franse grens ligt een bijzonder exemplaar.op grote hoogte. Zo hoog dat al het water binnen bevroren is. De Cueva Helada de Casteret is een van de hoogste ijsgrotten ter wereld, en tergelijk een van de meest kwetsbare.
De grot van Casteret ligt diep in het Nationaal Park Ordesa y Monte Perdido, in de Aragonese Pyreneeën. Rond de ingang is het landschap onherbergzaam en kaal. Kalkstenen plateaus en sneeuwvelden omvatten scherpe rotsformaties. Zelfs tot in de zomer kan hier nog sneeuw liggen.
De grot dankt haar naam aan de Franse speleoloog Norbert Casteret, die haar in 1926 wetenschappelijk beschreef. Lokale herders kenden de plek echter al langer onder de naam Espluca Negra. Casteret was de eerste die het bijzondere karakter van de grot onder de aandacht bracht van de buitenwereld.
IJs dat (nog) niet smelt
De grot is bijna 500 meter lang en op het diepste punt 35 meter hoog. Binnenin heerst een constant koud microklimaat, met temperaturen rond of net onder het vriespunt. Daardoor blijven ijsformaties het hele jaar behouden. Denk aan ijsstalactieten en ijsstalagmieten, die ontstaan doordat smeltwater direct weer bevriest voordat het de grond bereikt.
Een van de meest opvallende kenmerken is het ondergrondse ijsveld, dat soms wordt omschreven als een kleine gletsjer, inclusief een bevroren meer. Ook zou er een grote ijswaterval te zien zijn, bijgenaamd het ‘bevroren Niagara’. Sommige ijsformaties worden beschreven als metershoog. Het zijn juist die details die de grot bijna onwerkelijk maken: een verborgen winterwereld in een land dat veel mensen vooral met zomerhitte in verband brengen.
Toch is die ‘eeuwige’ kou steeds minder vanzelfsprekend. Onderzoekers van onder meer het Instituto Pirenaico de Ecología volgen de ijsgrotten in Ordesa inmiddels bijna tegen de klok. In het nationaal park verliezen de ijsafzettingen gemiddeld zo’n 25 centimeter per jaar. In sommige grotten blijft de temperatuur bovendien niet langer het hele jaar onder nul, waardoor het smelten versnelt.
Wat de onderzoekers extra zorgen baart, is dat een deel van het ijs duizenden jaren oud is en nu op een tijdschaal van jaren of decennia verdwijnt. Sommige afzettingen zijn sinds het begin van hun metingen bijna verdwenen of nauwelijks nog te herkennen. Daarmee dreigt een spectaculair natuurverschijnsel verloren te gaan. Bovendien omvat het ook een waardevol archief van het klimaatverleden van de Pyreneeën.
Kwetsbaar en afgesloten
Juist vanwege die kwetsbaarheid is de grot niet vrij toegankelijk. Waar avontuurlijke bezoekers er vroeger nog konden komen, zoals de zien is in verschillende video’s op YouTube, is de ingang inmiddels afgesloten. De autoriteiten van het nationaal park willen zo schade aan het kwetsbare ecosysteem voorkomen. Ook speelt veiligheid een rol: het terrein is steil, afgelegen en potentieel gevaarlijk.
Alleen onderzoekers met de juiste vergunningen mogen nog naar binnen. Zij volgen onder meer hoe het ijs zich ontwikkelt en nemen monsters om de ouderdom en samenstelling ervan te bestuderen.
Indrukwekkende omgeving
Wie de grot wil zien, moet het doen met de omgeving. En die is indrukwekkend genoeg. Er lopen verschillende bergwandelingen richting het gebied. De meest gebruikelijke toegang tot het park loopt vanuit de Pradera de Ordesa.
Een andere route gaat via de Refugio de Góriz, langs bekende plekken zoals de waterval Cola de Caballo. Het gebied is ook vanuit Gavarnie, aan de Franse kant, bereikbaar. De lange en veeleisende tocht komt langs de Refugio de Sarradets. Voor deze route heb je wel veel ervaring met bergwandelen in ruig gebied en een goede conditie nodig. De hoogte en de snel veranderende weersomstandigheden in de Pyreneeën kunnen veel van de wandelaars eisen in dit deel van het massief.
Waardevol archief in het ijs
De Casteret-grot is meer dan een bijzondere plek om naar te kijken. In het ijs ligt ook informatie opgeslagen over het verleden. Zo kunnen onderzooekers uit kleine luchtbelletjes informatie halen over de samenstelling van de atmosfeer in vroegere perioden. Zo kunnen ze beter begrijpen hoe het klimaat in de Pyreneeën door de tijd heen is veranderd.
Je zou het niet zeggen, maar er is ook leven in deze grot. De micro-organismen die in deze kou en duisternis voorkomen, hebben zich aan extreme omstandigheden aangepast. Dat maakt hen juist extra interessant voor wetenschappers want ze bewijzen hoe veerkrachtig leven kan zijn, zelfs op plekken waar voor de meeste levende wezens niets te halen valt.
Nationaal Park Ordesa y Monte Perdido
Het nationaal park waar de grot ligt, met diepe valleien, hoge kalksteenwanden en tal van watervallen, hoort bovendien bij de spectaculairste natuurgebieden van Spanje. Al in 1977 werd het door UNESCO benoemd tot biosfeerreservaat en twintig jaar later, in 1997 voegde de organisatie het park toe op de lijst met werelderfgoed vanwege zowel de uitzonderlijke natuurlijke kalksteenlandschappen als de unieke herderscultuur.
Wie hier wandelt, ervaart een voortdurend veranderend landschap: van groene bossen en valleien, snelstromende bergbeken tot onherbergzame hoogvlaktes en uitzichtpunten vanwaar je de Pyreneeën in volle omvang kunt bewonderen.