Else Beekman
Elena Arrabal Aranda was 34 en werkte als conciërge in een gebouw aan de calle Ciscar in Valencia. Ze was lid van vakbond UGT en had drie kinderen. Haar man, schilder Enrique Gamborino Richart, werkte in de Burgeroorlog als lijfwacht van de leider van de Spaanse Communistische Partij. Toen Franco’s troepen Valencia binnentrokken, werden ze allebei opgepakt. Elena zat een paar maanden vast. Enrique zwierf jarenlang door Spanje, van het ene werkbataljon naar het andere. Hun verhaal is vastgelegd in een militair dossier. Dat ligt, samen met zo’n 80.000 andere Franco-dossiers uit de regio Valencia in Madrid.
De Comunitat Valenciana bleef tot het einde van de Burgeroorlog trouw aan de Republiek. Castellón viel in juni 1938, Valencia en Alicante eind maart 1939. Direct daarna begonnen militaire rechtbanken met snelrechtzaken. Straffen varieerden van verbanning en dwangarbeid tot gevangenisstraf en de doodstraf.
Veel van die processen werden vastgelegd. Het Archivo General e Histórico de Defensa in Madrid bewaart zo’n 250.000 militaire procesdossiers uit heel Spanje. Volgens directeur en Valenciaan Guillermo Pastor Núñez hebben ongeveer 80.000 dossiers betrekking op de regio Valencia.
Die dossiers gaan verder dan alleen de eerste jaren na de oorlog. Ook in de decennia daarna bleven militaire rechtbanken actief tegen de ondergrondse oppositie en de antifranquistische guerrilla. Van de repressie direct na april 1939 getuigen zo’n 50.000 dossiers.
Gered uit de modder
De Valenciaanse dossiers lagen lang in de kelders van het militaire hoofdkwartier aan de plaza de Tetuán. Een vochtige plek, die meerdere keren met overstromingen te maken kreeg. In 2008 en 2009 verhuisden de stukken naar Madrid. Veel bedekt met modder en onder de schimmel. Het archief zelf bestaat sinds 2011 en is een van de acht nationale archieven van het Spaanse ministerie van Defensie. De Valenciaanse stukken liggen inmiddels netjes geordend en gelabeld opgeborgen in 7.661 kartonnen dozen.
Van 300 naar 1.000 aanvragen per maand
Zes jaar geleden begon het archief met digitaliseren en sindsdien zijn bijna vijf miljoen beelden gescand. Wie een kopie aanvraagt, heeft die volgens Pastor meestal binnen een week thuis.
Het archief kreeg eerst zo’n 300 aanvragen per maand, inmiddels zijn het er duizend. Zo een ‘boom’ heeft Pastor nooit eerder gezien. Hij bemerkt een groeiende publieke belangstelling voor het Franco-verleden en ziet een grote rol voor kunstmatige intelligentie waarmee onderzoekers oude handschriften sneller kunnen ontcijferen. AI kan ook informatie uit duizenden dossiers aan elkaar koppelen.
De meeste bezoekers zijn nabestaanden, historici, onderzoekers en journalisten. Families zoeken vaak naar een (over)grootvader over wie thuis nooit gesproken werd. “Het zijn ontzettend rijke dossiers”, zegt Pastor. “Soms helpen de details families enorm.”
Lezen met een kritische blik
De dossiers vertellen wel het verhaal vanuit het perspectief van het Franco-regime. Veel processen kwamen tot stand onder dwang en marteling, op basis van valse aangiftes en zonder de meest elementaire rechtsbescherming. Ze gaven de politieke repressie een juridisch jasje. Historici adviseren de inhoud daarom altijd naast andere bronnen te leggen.
Zo vraag je een Franco-dossier op
Het archief raadplegen is voor nabestaanden van slachtoffers gratis op basis van de Spaanse wet op het democratisch geheugen uit 2022. Het kan ter plekke in Madrid of per e-mail. Wie langskomt, mag maximaal achtg dossiers per dag inzien. Een kopie wordt op aanvraag verstuurd per mail.