Else Beekman
De sluiting van een van Spanje’s beroemdste stranden, de Playa de las Catedrales in Lugo, nadat er teveel mensen op af waren gekomen, zet de discussie over strandbeheer in het land weer op scherp. Playa de las Catedrales werkt al met een vergunningensysteem voor zo’n 4.800 bezoekers per dag. Alleen komt iedereen altijd op hetzelfde moment, namelijk bij laagtij. Dan zijn de beroemde rotsformaties zichtbaar. Het was niet voor het eerst dat de autoriteiten de toegang om veiligheidsredenen moesten sluiten.
Het radioprogramma Herrera en COPE vroeg zich af of Spanje, net als Italië, op het punt staat om toegangsgeld te vragen voor stranden of het beheer ervan gaat uitbesteden aan particuliere bedrijven. Het blijft een gevoelig onderwerp in een land dat bekend staat om zijn vele en gevarieerde stranden waar zoveel mensen wel eens op vakantie zijn geweest. Alleen liggen de zaken hier wettelijk anders dan je zou denken.
Italië als voorbeeld en waarschuwing tegelijk
In Italië zou volgens het programma namelijk bijna de helft van de kust commercieel geëxploiteerd worden. Harde cijfers hierover lopen echter uiteen. Onderzoekers houden 43 tot 45 procent aan, de Italiaanse overheid zelf komt op 33 procent, terwijl in populaire regio’s als Toscane en Ligurië plaatselijk 70 tot bijna 100 procent van de kust in concessie is, meldt onder meer El Economista. Op sommige stukken van de Adriatische kust is van elke 700 meter strand nog maar 10 meter openbaar toegankelijk. De rest is alleen te betreden als je betaalt voor een ligstoel en parasol bij een van de strandclubs, de zogeheten stabilimenti balneari.
Wie zonder klantstatus toch een handdoek neerlegt, wordt weggestuurd. Het gratis alternatief ligt vaak kilometers verderop, zonder enige voorziening. Zelfs een Europese richtlijn uit 2006, bedoeld om meer transparantie te brengen in de concessies, heeft daar weinig aan veranderd. In sommige regio’s, zoals Napels, kreeg zelfs de maffia grip op de sector.
Het systeem levert al jaren spanning op. Voorstanders van openbare stranden organiseren sit-ins om stukken kust te “bevrijden”. Alleen vertegenwoordigt de sector een groot economisch belang met bijna 10 procent van het Italiaanse bbp. En wie durft aan de kip met gouden eieren te komen?
Onmogelijk in Spanje
Volledige commerciële uitbating van stranden in Spanje is juridisch “onmogelijk”. Wel zijn er hier en daar vormen van regulering toegestaan om de natuur te beschermen. Dit is het geval voor de top van de Pico del Teide op Tenerife. Bij de Cíes-eilanden in Galicië is hiertoe ook een reservering nodig. Iets vergelijkbaars is in Spanje niet mogelijk. Sowieso zit de cultuur anders in elkaar: mensen zijn gewend om de hele dag te blijven en alles zelf mee te nemen.
Wettelijk gezien is een privéstrand in Spanje namelijk geen optie. De kustwet, Ley de Costas (Wet 22/1988), legt vast dat het gebruik van stranden vrij, openbaar en gratis is. Geen enkel hotel, resort of urbanisatie mag de toegang beperken of geld vragen voor het betreden van het strand, hoe luxueus het complex ook is. Het gaat om een een gratis, openbare erfdienstbaarheid richting zee die volgens juristen nooit kan verjaren.
Eigenaren van grond langs de kust moeten die doorgang dulden, zonder dat daar een aparte onteigeningsprocedure voor nodig is. Bestemmingsplannen langs de kust moeten zelfs voldoende toegangswegen garanderen: minstens één auto-ingang per 500 meter en een voetpad per 200 meter. Overtreding kan flink in de papieren lopen. Het onbevoegd gebruiken van het strand kan al snel 20 euro per vierkante meter per dag kosten. Op de Balearen lopen boetes voor ongeoorloofde activiteiten op tot 300.000 euro.
Een eiland dat decennialang de wet aan zijn laars lapte
Dat de wet op papier iets anders is dan de praktijk, bewijst de Isla de Toralla in Galicië. Op dit particuliere eiland, waar zo’n 150 vaste bewoners wonen, controleert een bewaker met slagboom al decennia wie er over de brug mag. In 1990 probeerde de eigenaarsvereniging Toralla S.A. via de rechter het exclusieve gebruik van brug én stranden juridisch vast te leggen. Het hooggerechtshof wees dat verzoek in 1997 juist af. Om de kustzone te beschermen en toegankelijk te houden, moesten de eigenaren zes meter grond vanaf de hoogste vloedlijn afstaan aan het publiek, zo blijkt uit de uitspraak, aangehaald door Atlántico.
Toralla is overigens geen alleenstaand geval. Ecologistas en Acción telde in 2025 landelijk zeker 13 zwemzones waar hotels, urbanisaties of resorts de vrije toegang feitelijk blokkeren, in strijd met de wet, aldus El Confidencial Digital. Het laat zien dat de Ley de Costas op papier duidelijk is, maar dat naleving iets anders is dan een wet die op de juiste plek staat.
Een strand blijft van iedereen, in theorie
Het verschil met Italië zit dus niet in de toeristendruk, die is in delen van Spanje minstens zo hoog. Het zit in de wet: die verbiedt privéstranden categorisch, en rechters bevestigen dat principe keer op keer. Wat de zaak-Toralla laat zien, is dat een gewonnen rechtszaak niet automatisch een open hek betekent. Wie deze zomer een handdoek neerlegt op het zand, doet dat in Spanje in principe gratis. Of dat ook overal in de praktijk zo werkt, is een andere vraag.