San Fermín, tien jaar na La Manada

De jaarlijkse San Fermín-feesten in Pamplona vallen dit jaar precies samen met een beladen jubileum. Tien jaar geleden werd tijdens het festival een 18-jarige vrouw door vijf mannen verkracht. De zaak, La Manada genoemd, deed heel Spanje op zijn grondvesten schudden. Het leidde tot massale protesten, veranderde de wet en zette een nationaal debat over seksueel geweld en seksuele toestemming in gang. Wat is er tien jaar na La Manada over van die verandering?

De feiten op een rij

San Fermín is een van de bekendste feesten van Spanje. Negen dagen lang verandert de stad Pamplona in een grote feeststad. Je kunt er tussen de stieren rennen, er zijn overal (straat)feesten, veel bezoekers en er is een uitbundig nachtleven.

In de nacht van 7 juli 2016 ontmoet een 18-jarige Madrileense vrouw vijf mannen uit Sevilla. Via WhatsApp noemen ze zichzelf  La Manada (“de wolvenroedel”). De mannen, toen tussen de 25 en 28 jaar oud, nemen haar mee naar de portiek van een flatgebouw in het centrum van Pamplona. In minder dan 45 minuten verkrachten de vijf mannen haar. Het Spaanse Hooggerechtshof omschrijft de feiten drie jaar later als een “groepsverkrachting die voortdurend, bijzonder vernederend, mensonterend en kwetsend was”.

De mannen filmen de verkrachting, nemen haar telefoon mee en laten haar alleen achter. Voorbijgangers treffen haar later huilend en in shock aan op een bankje. De vrouw, van wie de identiteit geheim is gebleven, doet aangifte. Ze verklaart dat ze verstijfd was van angst, zich niet kon verzetten en meerdere keren duidelijk had gemaakt dat ze geen toestemming gaf aan de mannen.

Deze gebeurtenis groeide uit tot een maatschappelijk keerpunt. De Spaanse pers noemt de zaak nog altijd een belangrijke aanjager van de vierde feministische golf in Spanje.

Een omstreden uitspraak

De politie pakt de mannen op en ze komen voor de rechter. Als die in 2018 uitspraak doet, barst de discussie pas echt los. De rechtbank veroordeelt de vijf mannen niet voor verkrachting (agresión sexual), maar voor seksueel misbruik (abuso sexual).

Voor vier van de vijf mannen is het bovendien niet de eerste keer dat ze voorkomen. Een rechtbank had hen eerder al veroordeeld voor het seksueel misbruiken van een jonge vrouw in Pozoblanco (Córdoba).

Volgens de toenmalige Spaanse wet was voor verkrachting sprake nodig van geweld of intimidatie. Omdat het slachtoffer zich niet fysiek had verzet, vonden de rechters dat niet bewezen. De mannen krijgen daarom een gevangenisstraf van negen jaar.

De uitspraak zorgt voor zoveel ophef dat minister van Justitie Rafael Catalá een hervorming van de zedenwet aankondigt. Opvallend genoeg bestaat de commissie die die herziening moest voorbereiden uit twintig mannen en geen enkele vrouw. Pas na felle kritiek voegt de regering vrouwelijke leden toe.

Dat juist een volledig mannelijke commissie zich over de zedenwet moest buigen, schiet bij veel Spanjaarden in het verkeerde keelgat.

Massale woede in Spanje

De uitspraak leidde tot enorme verontwaardiging en een golf van woede. In tientallen Spaanse steden gaan honderdduizenden vrouwen de straat op. Overal hoorde en las je slogans als: “No es abuso, es violación” (“Dit is geen misbruik, dit is verkrachting”) en “Hermana, yo sí te creo” (“Zuster, ik geloof je wel”).

Juriste en vrouwenrechtenexpert Marisa Soleto legt in El País uit waarom de woede zo diep zat. “Wat uit de rechtszalen kwam, weerspiegelde niet langer hoe de samenleving naar seksueel geweld keek.” Voor veel Spanjaarden was het idee dat een slachtoffer zich fysiek moest verzetten om van verkrachting te kunnen spreken inmiddels achterhaald.

De protesten blijven niet beperkt tot de straten. De Spaans schrijfster Cristina Fallarás roept vervolgens vrouwen op om hun eigen ervaringen met seksueel geweld en intimidatie te delen onder de hashtag #Cuéntalo. Ook dat leidt tot een ongekende stroom aan verhalen. Alleen al in de eerste vijftien dagen verschijnen online bijna drie miljoen berichten uit ruim zestig landen.

Hooggerechtshof grijpt in

In 2019 zet het Spaanse Hooggerechtshof een streep door de eerdere uitspraak en veroordeelt de vijf mannen alsnog voor verkrachting. De rechters oordelen dat de vrouw door de intimidatie en de overmacht van de vijf mannen geen vrije keuze had. De maximale gevangenisstraf gaat omhoog van negen naar vijftien jaar.

Solo sí es sí

De zaak-La Manada en de golf van protesten die volgt, zorgen voor verdere veranderingen. In 2022 voert Spanje de zogenoemde solo sí es sí-wet in. Volgens Irene Montero, de toenmalige minister van Gelijkheid, moet de wet een mentaliteitsverandering in gang zetten, waarbij alleen expliciete instemming als toestemming geldt.

De wet zorgt echter ook voor veel ophef. Door de nieuwe strafmaten krijgen meer dan duizend veroordeelden een lagere straf en komen ruim honderd veroordeelden vervroegd vrij. Ook enkele leden van La Manada profiteren van de strafverlaging.

Wet ‘sí es sí’ werkt averechts: strafvermindering voor leden van La Manada

De erfenis van La Manada

Tien jaar later geldt La Manada voor veel Spanjaarden nog altijd als een keerpunt. De zaak veranderde de manier waarop er in Spanje wordt gesproken over toestemming, seksueel geweld en de bescherming van slachtoffers.

Ook bij de overheid veranderde er iets. Tot 2016 verdwenen meldingen van seksueel geweld nog in de algemene criminaliteitscijfers. Sinds 2017 publiceert Spanje die cijfers apart, waardoor beter zichtbaar is hoe vaak zedendelicten voorkomen.

Hoewel de wet in de volksmond vaak wordt gezien als een rechtstreeks gevolg van wat er gebeurde in Pamplona, wilde het slachtoffer die rol zelf nooit opeisen.  Zoals zij zelf zei: “Het is niet mijn wet, het is de wet van alle vrouwen.”

Veiliger feesten in San Fermín

Ook tijdens San Fermín veranderde er sindsdien het een en ander. Pamplona kwam met extra preventiecampagnes, meer meldpunten en betere afspraken voor de opvang en hulp aan slachtoffers van seksueel geweld.

La Manada was bovendien niet het eerste geweldsincident dat een schaduw over de feesten wierp. In 2008 werd de 20-jarige Nagore Laffage vermoord door een man die ze tijdens San Fermín had ontmoet. Haar dood zorgde al voor meer aandacht voor de veiligheid van vrouwen en de aanpak van seksueel geweld in Pamplona. La Manada versnelde die veranderingen.

Tien jaar na La Manada lijkt de stilte rond seksueel geweld in Spanje in ieder geval kleiner geworden. In de eerste maanden van 2026 werden 3,8 procent meer verkrachtingen en andere zedendelicten gemeld dan een jaar eerder. Volgens het ministerie van Binnenlandse Zaken komt dat mede doordat slachtoffers vaker naar buiten treden en aangifte durven te doen

Criminaliteit daalt in Málaga, aantal verkrachtingen neemt toe