Else Beekman
Het is bekend dat in Spanje vergeleken met Nederland en België relatief veel zwart wordt gewerkt. Elk jaar opnieuw blijkt dat ook uit de officiële schattingen hierover. In 2022 liep de Spaanse staat tussen de 21 en 51 miljard euro aan belastinginkomsten mis. Een bedrag zo groot als wat de overheid jaarlijks uitgeeft aan een post als het onderwijs of de zorg.
Het grootste deel van de misgelopen inkomsten is toe te rekenen aan mensen die hun inkomsten niet opgaven in de inkomstenbelasting (IRPF). Vooral bij inkomsten uit eigen bedrijf en verhuur van vastgoed gaat het vaak mis. Dat blijkt uit gegevens uit een nieuw onderzoek van denktank Fedea.
Niet alle inkomsten worden opgegeven
Maar hoe kun je iets onderzoeken waarover mensen zwijgen? Onderzoekers Jaime Vallés en Anabel Zárate van de Universiteit van Zaragoza vergeleken de officiële aangiften met werkelijke inkomens uit andere bronnen, zoals gegevens uit de regionale statistieken van Spanje, huishoudonderzoeken en nationale statistieken over consumptie en vermogen.
Zo zagen ze dat veel mensen een deel van hun inkomsten niet opgeven. Dit gebeurt vooral bij zelfstandigen en verhuurders. Werknemers geven hun inkomen doorgaans wel netjes op, omdat het automatisch via het loon wordt ingehouden.
Op basis van deze gegevens concluderen de onderzoekers dat in totaal in 2022 zo’n 112 miljard euro aan inkomen niet werd aangegeven. De gemiste belastinginkomsten komen daarmee uit op 1,5 tot 3,7% van het bruto binnenlands product (bbp).
Grootste probleem bij zelfstandigen en verhuurders
Het meeste belastinggeld gaat verloren bij mensen met een eigen bedrijf en bij inkomsten uit verhuur. In 2022 ging het om een bedrag tussen de 10,2 en 26,2 miljard euro. Dat is bijna de helft van de totale gemiste inkomsten. Daarna volgen de werkinkomsten (8,3 tot 21,4 miljard euro) en beleggingen zoals aandelen en dividenden (2,4 tot 3,3 miljard euro).
Belastingdienst pakt probleem deels aan
Toch is de situatie beter dan twintig jaar geleden. In 2003 werd slechts 70 tot 75% van het echte inkomen opgegeven. In 2022 lag dat op 80 tot 85%. Dankzij extra controles wist de Spaanse Belastingdienst in 2022 ook nog eens zo’n 10 miljard euro aan gemiste belasting alsnog binnen te halen.
Volgens Fedea is het bedrag dat jaarlijks gemist als gevolg van belastingontduiking vergelijkbaar met wat de overheid uitgeeft aan grote posten zoals onderwijs, zorg of pensioenen. Daarom is het belangrijk om het probleem serieus te nemen.
Verschillen tussen regio’s
In alle regio’s is het belastinggedrag verbeterd. De grootste vooruitgang is te zien in Andalusië, de Balearen, de Canarische Eilanden en Castilla-La Mancha. In Asturië en Aragón ging het wat minder snel vooruit.
Spanje wordt doorgaans niet onder de belastingparadijzen geschaard, maar wat de hoogte van de afdrachten betreft, is het ook geen belastinghel. Al wil je in Spanje geen problemen met de belastingdienst hebben, want die treedt doorgaans onverbiddelijk op met hoge boetes en het leggen van de bewijslast bij de belastingbetaler. De belastinginkomsten in Spanje stijgen wel, maar blijven als percentage van het bbp achter bij landen als Frankrijk, Nederland en Duitsland.
De zwarte economie is groter
De bedragen in dit onderzoek gaan over de gemiste inkomstenbelasting. Ze maken deel uit van de zwarte economie die ook ontduiking van btw, vennootschapsbelasting en illegale handel omvat.
Volgens een rapport van het CEPR, begin 2025 opgesteld door economen Francesco Pappadà en Kenneth Rogoff, vertegenwoordigt de totale zwarte economie in Spanje naar schatting 24% van het bruto binnenlands product. Dat zet Spanje op de derde plaats binnen Europa, samen met Portugal. Alleen in Griekenland (36%) en Italië (31%) is de informele economie groter. Verder ligt het gemiddelde in de Europese Unie op 18% en in economisch ontwikkelde landen op 17%.