“Kansloos en onmenselijk”: Spanje over terugkeercentra in Rwanda-plan

door Else BeekmanElse Beekman
Sánchez in interview over Rwanda-plan

Vijf EU-landen zijn het erover eens en gaan afgewezen asielzoekers naar Rwanda sturen. Premier Pedro Sánchez van Spanje noemt het plan “kansloos en onmenselijk” en doet niet mee. Omdat het land midden in de verkiezingscampagne zit, wordt het onderwerp aangegrepen door Sánchez’ rivalen, die er anders over denken.

Nederland, Duitsland, Denemarken, Oostenrijk en Griekenland hebben een akkoord hebben met Rwanda, zo maakten ze maandag bekend in Wenen. In dat land zal het eerste zogeheten terugkeercentrum van EU-landen buiten Europa komen. Aan de details wordt nog gewerkt, maar de eerste uitzettingen staan gepland voor 2027. Alleen afgewezen asielzoekers met een definitief terugkeerbesluit komen in aanmerking en minderjarigen vallen erbuiten. Elk land bepaalt zelf wie het stuurt. Nederland zal zich op op volwassen mannen uit landen in de regio rond Rwanda richten. Duitsland kijkt vooral naar migranten die niet meewerken aan het vaststellen van hun identiteit.

Wat er met de teruggestuurden in Rwanda gebeurt, is niet duidelijk. De vijf landen beloven wel dat de mensenrechten worden gerespecteerd.

“Ik zie er geen toekomst en geen menselijkheid in”

In Spanje kwam het onderwerp maandagavond aan de orde op Telecinco, waar Sánchez door Carlos Franganillo werd geïnterviewd. Franganillo vroeg de premier of hij zich niet als een spookrijder voelde door ‘de enige te zijn die de verkeerde kant op rijdt en denkt dat alle anderen het fout hebben’. Sánchez moest lachen en zei dat hij zich voelt als “iemand met principes, uit een groot land dat de mensenrechten respecteert”. Hij ziet geen toekomst en menselijkheid in het Rwanda-plan. “Dit is niet de oplossing”.

Eerder had minister Grande-Marlaska van Binnenlandse Zaken al laten weten dat Spanje geen terugkeercentra in derde landen wil omdat men “ernstige twijfels” heeft over de wettigheid en de proportionaliteit ervan.

Samenwerken met Senegal en Mauritanië

Sánchez gebruikte het interview ook om zijn eigen migratiebeleid te verdedigen en beweerde dat dit jaar de irreguliere migratie met zo’n 38 procent is gedaald. Op de Atlantische route naar de Canarische Eilanden zou de daling zelfs boven de 70 procent liggen. De premier schrijft die daling toe aan drie dingen. Allereerst de samenwerking met herkomst- en doorreislanden, zoals Senegal. Ten tweede de strijd die Spanje voert tegen mensensmokkelaars, waarvoor het land al jaren eenheden van de Guardia Civil in Senegal en Mauritanië heeft gestationeerd. Tot slot noemt hij meer legale migratie als reden. “Die hebben we nodig”, zei Sánchez en legde vervolgens een link met de woningnood: “Spanje heeft migranten nodig om de huizen te bouwen”. Bovendien lopen met Senegal en Marokko programma’s voor circulaire migratie. Mensen komen tijdelijk werken en keren dan terug. Hij benadrukte nogmaals dat het grootste deel van de migranten in Spanje niet uit Afrika, maar uit Latijns-Amerika komt.

“Goedkoop populisme”

De premier geeft toe dawt de grenscontrole beter moet en zegt daar met zijn regering al aan te werken. Hij noemde de oproepen van PP en Vox om “het leger te sturen” zelf “goedkoop populisme”. Volgens hem vergeten beide partijen dat het zeerecht voorschrijft dat wie mensen in nood op zee ziet, ze moet redden. Dat is wat de Spaanse reddingsdienst ook doet als bootjes stuurloos ronddobberen in Spaanse wateren.

De PP kiest juist wel voor terugkeercentra

Spanje gaat op 29 november naar de stembus en de Partido Popular van Alberto Núñez Feijóo staat op dit punt lijnrecht tegenover Sánchez. In het partijprogramma staat dan ook dat de PP wil “alle bestemmingen gebruiken die de Europese verordening toestaat, inclusief veilige derde landen”, en wil akkoorden sluiten “om terugkeercentra in derde landen op te zetten”.

Verder wil de PP meer druk zetten op landen die hun eigen burgers niet terugnemen. Wie niet meewerkt aan terugkeer, krijgt te maken met gevolgen voor visa, ontwikkelingshulp en de Spaanse opstelling in het Europese handelsbeleid. De krant elDiario.es ziet hierin vooral campagnestrategie waarmee de PP met een harde lijn op migratie wil voorkomen dat nog meer kiezers naar Vox overstappen. Sommige peilingen schatten dat verlies op meer dan een miljoen stemmen.

Mensenrechtenorganisaties kritisch over plan Rwanda

De Europese Commissie steunt het akkoord met Rwanda, maar wil nog bekijken hoe het juridisch en financieel in elkaar past. Sinds dit jaar staat een nieuwe Europese terugkeerverordening zulke centra buiten de EU toe.

Mensenrechtenorganisatie Amnesty International noemt het plan schandelijk en waarschuwt dat het “een wreed zwart gat voor de mensenrechten” kan worden. Human Rights Watch wijst erop dat Rwanda bekendstaat om het onderdrukken van politieke tegenstanders en willekeurige opsluitingen. President Paul Kagame is al ruim een kwart eeuw aan de macht. Bij de verkiezingen van 2024 kreeg hij officieel 99 procent van de stemmen.

Eerdere pogingen liepen vast

Het idee van terugkeercentra in derde landen werd eerder uitgevoerd door het Verenigd Koninkrijk dat in 2022 al een vergelijkbare deal met Rwanda sloot. Die deal werd in 2023 door het Britse Hooggerechtshof onwettig verklaard, omdat migranten vanuit Rwanda alsnog konden worden teruggestuurd naar een land waar ze gevaar lopen. Destijds had de Britse regering al minstens 700 miljoen pond in het project gestoken. De vijf EU-landen willen nu verder met de faciliteiten die daarvoor zijn gebouwd. Ook Italië heeft iets vergelijkbaars geprobeerd in Albanië. Ook hier zette een rechter een streep door. Tegenwoordig zitten zo’n vijfhonderd mensen in Albanië vast.