Else Beekman
De eerste nepberichten gingen al rond toen de treinramp bij Urda in de provincie Toledo nog maar een paar minuten oud was. Vervolgens stroomde het internet vol met oude foto’s van andere ongelukken, beelden gemaakt met AI en zelfs screenshots van valse sms’jes aan families die wanhopig op nieuws over hun dierbaren wachten. We zetten de ‘bulos’ op een rij die door de Spaanse factcheckers van Newtral en Maldita zijn gecontroleerd.
Op woensdagochtend 28 oktober ging het gruwelijk mis op de hogesnelheidslijn tussen Madrid en Andalusië. Een AVE van Renfe botste in volle vaart op een stilstaande trein van Iryo. Beide treinen waren onderweg vanuit Madrid naar Sevilla. Het is de tweede treinramp in Spanje dit jaar, na het ongeluk bij Adamuz in januari. Het voorlopige dodental staat op 69 en tientallen mensen liggen nog in het ziekenhuis.
Volgens het Hooggerechtshof van Castilla-La Mancha zijn inmiddels 66 slachtoffers geïdentificeerd. Het gaat om alle 54 Spaanse slachtoffers en twaalf buitenlanders uit negen landen. De drie overige slachtoffers zouden ook buitenlanders zijn.
Valse sms’jes namens de Guardia Civil
De meest pijnlijke oplichting trof de families zelf. Het Centro Integrado de Datos (CID), dat bij rampen met veel doden alle informatie over slachtoffers bundelt, waarschuwt voor nep-sms’jes. Iemand die zich voordoet als de Guardia Civil meldt daarin dat het lichaam van een familielid is geïdentificeerd. Het is niet duidelijk hoe de afzenders aan de nummers kwamen, men vermoedt dat het gaat om families die in hun wanhopige zoektocht naar hun dierbaren, hun gegevens op sociale media hadden gedeeld. Wie erachter zit en wat ze wilden bereiken, is volgens Maldita nog onduidelijk. Wel duidelijk is dat de Guardia Civil families altijd persoonlijk en face-to-face op de hoogte brengt, en nooit telefonisch.
Foto’s van Adamuz en andere ongelukken
Een groot deel van de beelden die viraal gingen, komt van eerdere ongelukken. Minstens vier foto’s die als “Urda” worden gedeeld, werden gemaakt bij de ramp in Adamuz in januari. Ze zijn van Reuters-fotografe Susana Vera. Op één ervan is het bovendien nog nauwelijks licht, terwijl het in Urda al volop dag was toen de treinen botsten.
Een ander beeld dat rondging was dat van een brandweerman met een meisje in zijn armen. Maar die foto is gemaakt na het treinongeluk in Angrois, bij Santiago de Compostela in 2013.
Een ontspoorde trein met oranje strepen is van een incident bij Rodalies in Catalonië in januari. Een uitgebrande kopwagon is van een treinbrand in Zaragoza op 12 oktober. En een trein naast een ambulance op de weg is gemaakt in Alumbres (Cartagena), waar in januari een FEVE-trein tegen een kraan botste.
Ook een filmpje van een trillende treincoupé, dat vlak voor de botsing zou zijn opgenomen, is oud. Dat gaat al rond sinds 2020 en werd in januari ook al aan de ramp bij Adamuz gekoppeld.
Gemaakt met AI
Twee beelden zijn helemaal nep. Op het ene staat een AVE omringd door ambulances en een helikopter, op het andere een trein die in een ravijn is gestort. Op de ambulances staat onleesbare tekst en de mensen zijn wazig. Beide beelden bevatten bovendien SynthID, een onzichtbaar watermerk dat in door AI gemaakte afbeeldingen wordt verwerkt.
Geen bewijs voor sabotage of hackers
Op sociale media worden al snel schuldigen aangewezen: een hacker, een saboteur, of buitenlandse inlichtingendiensten uit de Verenigde Staten, Rusland of Israël. Bewijs daarvoor is er niet volgens Maldita.
Verder gaat een video rond waarin de Israëlische premier Spanje zou dreigen met “stroomstoringen” en “treinongelukken”. Die video is van 10 april en Netanyahu uit daarin alleen kritiek op Spanje, maar dreigt nergens mee. Bovendien is een foto waarop hij naar een bord met “Spain” erop wijst, met AI bewerkt.
Een ander verhaal dat de ronde doet is dat alle computersystemen van de ministeries op 28 oktober tussen 8.30 en 9.10 uur platlagen. Het Centro Criptológico Nacional en meerdere ministeries ontkennen dat er een storing was.
Wat we nu weten over de oorzaak
Minister van Transport Óscar Puente gaf op de dag van het ongeluk zelf een eerste verklaring. Bij het station van Urda viel rond 8.30 uur het treinbeveiligingssysteem LZB uit. Op een traject van 63 kilometer stopten daardoor automatisch zes treinen. Vervolgens nam het controlecentrum van spoorbeheerder Adif in Madrid het over. Rond 8.36 uur gaf dat centrum de AVE toestemming om weer te gaan rijden en dat had volgens Puente niet mogen gebeuren omdat het stuk spoor voor de AVE was bezet door de stilstaande Iryo en omdat het sein op rood stond. Als de trein al verder mocht, dan alleen op zicht, wat betekent op een snelheid van maximaal 40 kilometer per uur, zodat de machinist bij een obstakel nog kan stoppen.
De AVE legde echter 25 kilometer af en botste rond 8.53 uur op de Iryo. Puente noemde de beslissing om de trein te laten doorrijden “onverklaarbaar”.
Het onderzoek loopt nog
De rechter in Orgaz leidt het strafrechtelijke onderzoek omdat Urda onder de rechtbank van Orgaz valt. Zij liet de zwarte dozen van de treinen in beslag nemen en verklaarde het dossier geheim. Ook stuurde ze de politie naar het controlecentrum in Atocha om gegevens over het treinverkeer en de dienstdoende medewerkers te verzamelen.
Daarnaast voert de spoorwegongevallencommissie CIAF technisch onderzoek uit om de oorzaak van de ramp te achterhalen.
Politieke ophef
Ook minister Puente zelf moest het ontgelden wat betreft desinformatie. Hij zou volgens sommige berichten die ochtend lachend een evenement binnenlopen, terwijl hij al op de hoogte was van het ongeluk. De beelden zijn echt en van 4 minuten na de botsing en kon toen onmogelijk al op de hoogte zijn van de ernst van het ongeluk.
Verder gaan er berichten rond dat Spanje honderden miljoenen euro’s “weggeeft” aan treinprojecten in Marokko. Het gaat hier echter om leningen die Marokko moet terugbetalen, niet om giften.
Als je opvallende beelden van Urda voorbij ziet komen, check dan altijd of een betrouwbaar Spaans medium het beeld ook publiceert, voor je op delen drukt.