Else Beekman
Meteorologen hadden het noodweer van afgelopen weekend in Catalonië wel zien aankomen. Er viel uitzonderlijk veel regen. Maar wat maandag gebeurde, bleek een verrassing. Op satelliet- en radarbeelden zagen ze iets ontstaan dat ze vooral uit de tropen kennen. Voor de Catalaanse kust lijkt het begin van de vorming van een tropische cycloon te hebben plaatsgevonden. Als nader onderzoek dat bevestigt, is dat de eerste keer dat zoiets in de Middellandse Zee is waargenomen.
AEMET-onderzoeker en specialist in cyclonen Juan Jesús González Alemán zegt dat het geen orkaan was en ook geen medicane, dat is een mediterrane storm die soms wat van een orkaan weg heeft. “Alles wijst erop dat dit het begin was van een proces van tropische cyclogenese“, zegt hij dinsdag in een interview met La Vanguardia. Cyclogenese betekent letterlijk de vorming van een cycloon. De onderzoeker benadrukt dat nog verder moet worden onderzocht wat er precies is gebeurd.
Geen ‘mini-orkaan’
Aanvankelijk werd in Spaanse media op basis van weervoorspellingen een ‘minihuracán’ voorspeld, een mini-orkaan, of een mogelijke medicane, maar meteorologisch gezien zijn dat verschillende fenomenen.
Een medicane, een samentrekking van Mediterranean en hurricane, is een storm boven de Middellandse Zee die kenmerken van een tropische cycloon kan krijgen. Zulke systemen zijn al vaker waargenomen in landen rond de Middellandse Zee. Afgelopen weekend was er echter aanvankelijk helemaal geen depressie waaruit zo’n medicane kon ontstaan, zegt González Alemán. Alleen werden lokale, zeer zware onweersbuien zo krachtig dat ze zich begonnen te organiseren en te roteren. We zagen een proces van vorming van een tropische cycloon, zoals die in de tropen voorkomen.
Onweersbuien gingen samenwerken
Normaal gesproken ontstaan zware onweersbuien, ze groeien en verdwijnen weer en soms organiseren verschillende buien zich tot een veel groter onweerscomplex dat uren blijft bestaan. Maar wat voor de kust van Catalonië gebeurde, is volgens González Alemán iets ongekends: de buien werden zo groot dat ze met elkaar begonnen te interacteren. Dat proces kennen meteorologen vooral uit tropische gebieden. Onder gunstige omstandigheden kunnen afzonderlijke onweersbuien één systeem vormen dat uiteindelijk tot een tropische cycloon kan uitgroeien.
Bij Catalonië lijkt dat proces wel te zijn begonnen, maar niet te zijn voltooid. Opvallend zware wind werd bijvoorbeeld niet geregistreerd. González Alemán noemt het op zichzelf al relevant dat het proces überhaupt op die plek op gang is gekomen. Hij kent voor dit specifieke proces van tropische cyclogenese geen precedent in de Middellandse Zee. Voordat meteorologen definitief kunnen vaststellen wat er precies voor de Catalaanse kust gebeurde, is verder onderzoek nodig.
Middellandse Zee steeds warmer
Weerdeskundigen zijn het er wel over eens dat het uitzonderlijk warme zeewater een belangrijke factor is. De westelijke Middellandse Zee heeft de afgelopen jaren herhaaldelijk zeer hoge (record)temperaturen bereikt en warm water levert energie en vocht aan onweerssystemen. “De Middellandse Zee begint temperaturen te krijgen die horen bij tropische gebieden en gedraagt zich steeds meer als een tropische oceaan”, zegt González Alemán. Het gaat volgens hem bovendien meer om incidentele pieken, maar hoge temperaturen die langer aanhouden.
Hoe warmer het zeewater, hoe meer water er kan verdampen en in de lucht terechtkomt. Tegelijkertijd kan warmere lucht meer vocht vasthouden: grofweg 7 procent extra waterdamp per graad opwarming. Een warme zee kan zo een enorme hoeveelheid vocht beschikbaar maken voor buien die erboven ontstaan. Dat betekent niet dat een warmere Middellandse Zee automatisch tot extreme regen leidt. Ook de omstandigheden in de atmosfeer moeten daarvoor gunstig zijn. Maar zijn zware onweersbuien eenmaal ontstaan, dan kan het extra beschikbare vocht de neerslag wel verder versterken. En afgelopen weekend kwam er buitengewoon veel water naar beneden.
Neerslaghoeveelheden gaan de geschiedenisboeken in
In Vilassar de Mar viel volgens gegevens van Meteocat 288 liter regen per vierkante meter. In Mataró werd tot maandagochtend 253,9 liter gemeten. De Catalaanse weerdienst stelde dat de regenepisode daarmee de geschiedenis van de meetreeksen ingaat en wees op “getropicaliseerde” kenmerken van het systeem.
Ook in Barcelona werden uitzonderlijke hoeveelheden gemeten. Bij meetstation Can Bruixa viel in 24 uur 213 millimeter regen. Volgens Meteocat-directeur Sarai Sarroca wijzen de historische meetreeksen erop dat het om de natste dag in Barcelona ging sinds de beschikbare metingen uit 1883.
Krijgt Spanje nu steeds vaker orkanen?
Op dit moment is nog niet met zekerheid vast te stellen of Spanje nu steeds vaker orkanen krijgt. Klimaatmodellen wijzen ook nog niet op een toename van het aantal medicanes. Volgens het IPCC zijn er onvoldoende waarnemingen van medicanes om een historische trend in het aantal vast te stellen. Voor de toekomst verwachten klimaatmodellen gemiddeld juist minder medicanes. Tegelijkertijd kunnen de stormen die wél ontstaan krachtiger worden. Wat wel verandert zijn de omstandigheden waarin extreem weer boven de Middellandse Zee ontstaat.
Valencia liet al zien wat extra warmte kan doen
Onderzoek naar de verwoestende DANA die Valencia op 29 oktober 2024 trof wijst wel op hoe groot het effect van klimaatverandering op extreme mediterrane regenval kan zijn. González Alemán werkte zelf ook mee aan die studie, die eerder dit jaar verscheen in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Communications. De onderzoekers vergeleken de storm onder de huidige klimatologische omstandigheden met een wereld zonder de door de mens veroorzaakte opwarming. In dit specifieke geval bleek klimaatverandering volgens hun berekeningen de neerslag over een periode van zes uur ongeveer 21 procent intenser te hebben gemaakt. Ook werd het gebied waar meer dan 180 millimeter regen viel 55 procent groter. Binnen het stroomgebied van de Júcar nam het totale regenvolume met 19 procent toe ten opzichte van de gesimuleerde pre-industriële situatie. De onderzoekers wijzen onder meer op extra vocht in de atmosfeer als gevolg van hogere zeewatertemperaturen.
Niet iedere zware bui is een DANA
Daarbij is nog iets opvallends aan het Catalaanse noodweer. In Spanje wordt bij extreme regen al snel over een DANA gesproken, de geïsoleerde koude luchtlaag op hoogte die vooral in het najaar voor de beruchte stortregens zorgt langs de Middellandse Zeekust. Alleen hoeft extreem noodweer niet altijd door zo’n klassieke DANA te worden veroorzaakt. Juist de combinatie van zeer vochtige lucht, warm zeewater en zware convectieve buien kan onder de juiste omstandigheden voor enorme hoeveelheden regen zorgen. En bij het noodweer van afgelopen weekend in Catalonië werden bovendien de termen DANA, medicane, mini-orkaan en tropische cycloon te gemakkelijk door elkaar gebruikt, terwijl het om verschillende meteorologische processen gaat.