Else Beekman
Wie langer in Spanje woont of het land intensief volgt, merkt al snel dat gesprekken over het weer daar niet alleen over zon, hitte of regen gaan. Het Spaanse weer heeft een eigen woordenschat, met termen die tegelijk meteorologisch, regionaal en cultureel zijn, en die vaak meer zeggen dan een simpele weersverwachting ooit kan doen. Vooral als je als buitenlander in Spanje verblijft, is het leuk wat van deze weertermen te kennen. Dan kun je ook makkelijker met Spanjaarden over het weer meepraten.
Een ‘levante’ is niet zomaar een oostenwind, net zomin als een ‘calima’ alleen maar ‘wat stof in de lucht’ is. In Spanje hebben windrichtingen, neerslagvormen, mist, hitte en stof vaak een eigen naam gekregen, meestal omdat ze lokaal sterk voelbaar zijn en soms ook grote gevolgen hebben voor verkeer, landbouw, gezondheid of dagelijks leven. Wie wil weten waar hij aan toe is, heeft aan de volgende lijst een handig houvast.
Spaanse windnamen
Levante
De levante is een oostenwind die vooral aan de Middellandse Zee en rond de Straat van Gibraltar bekend is. In de praktijk gaat het vaak om een vochtige, soms warme en hardnekkige wind die dagen kan aanhouden en aan de zuidkust geregeld voor benauwde omstandigheden zorgt.
In Andalusië, en vooral in de omgeving van Tarifa en de Campo de Gibraltar, is levante bijna een begrip op zich. Door de ligging van de zeestraat kan de wind daar sterk worden versneld, waardoor hij voor de scheepvaart, strandsport en het dagelijks leven meer is dan alleen een algemene weersituatie. En heb je een stranddag aan de Costa de la Luz in gedachten? Controleer dan vooraf dat er geen levante waait, tenzij je gezandstraald wilt worden natuurlijk.
Poniente
De poniente is de westenwind en geldt in veel kustgebieden als de tegenhanger van de levante. Omdat deze wind vaak lucht vanaf de Atlantische Oceaan aanvoert, voelt hij aan de zuidkust geregeld frisser en droger aan, al verschilt dat per seizoen en regio.
Aan de Costa del Sol staat poniente bekend als de wind die de lucht kan openbreken en de temperatuur aan zee soms aangenamer maakt. In andere delen van Spanje, zoals in Galicië en Cantabrië, kan dezelfde westelijke stroming juist wolken of neerslag meebrengen, wat laat zien dat deze namen regionaal gekleurd blijven.
Terral
De terral is een van de meest karakteristieke lokale winden van Zuid-Spanje. Het gaat om een aflandige wind, dus een wind die van het binnenland naar de kust waait, en vooral in Málaga in de zomer bekendstaat als heet, droog en soms ronduit verstikkend.
Bij een terral kan de temperatuur aan de kust opvallend snel oplopen, juist doordat de lucht van land komt en niet door zee wordt afgekoeld. De wind voelt dan vaak aan als een heuse föhn. Het fenomeen hangt sterk samen met reliëf, lokale drukverschillen en dalende lucht, en is dus een goed voorbeeld van hoe Spaanse weertermen vaak ook een geografisch verhaal vertellen.
Een terral in de winter kan juist zeer koude lucht naar de zuidelijke kusten brengen.
Tramontana
De tramontana is een koude, droge noordenwind die vooral in Catalonië en op de Balearen een vaste plaats in de weerterminologie heeft. Vooral in de Empordà en op Menorca en Mallorca kan deze wind krachtig uithalen en het weer in korte tijd guur maken. De naam is afgeleid van het Latijnse transmontanus, wat ‘voorbij de bergen’ betekent.
De kracht van de tramontana hangt samen met de regionale orografie, onder meer in relatie tot de Pyreneeën. Daardoor is het niet alleen een windrichting, maar ook een duidelijk regionaal fenomeen met een sterke reputatie in de lokale cultuur.
Cierzo
De cierzo is de beruchte noordwestenwind van de Ebrovallei. Hij staat bekend als koud, droog en hard, en kan door de vorm van de vallei worden versterkt, waardoor hij in Aragón en omgeving een zeer herkenbaar onderdeel van het lokale klimaat vormt.
De cierzo laat, net als de tramontana, zien hoe topografie wind een eigen naam en karakter geeft. Het is een van die woorden die in Spanje veel meer oproepen dan alleen een pijl op een weerkaart.
Galerna
De galerna is geen gewone wind, maar een plotselinge en vaak gevaarlijke weersomslag aan de Cantabrische kust. Het verschijnsel gaat typisch gepaard met een abrupte winddraaiing, temperatuurdaling, ruwe zee en soms hevige windstoten.
Juist doordat een galerna snel kan opkomen, heeft de term een sterke maritieme lading. In het noorden van Spanje behoort hij tot de klassieke begrippen waarmee vissers, kustbewoners en meteorologen rekening houden.
Ábrego
De ábrego is een zuidwestenwind die in grote delen van het westen en noorden van Spanje bekend is, onder meer in Castilië en León, Cantabrië en andere Atlantisch beïnvloede regio’s. De term wordt vaak verbonden met zachte, vochtige lucht en wordt in traditionele weerkennis geregeld geassocieerd met regenachtig weer.
De naam ábrego gaat terug op het Latijnse africus (wind uit de richting van Afrika), al bestaat er ook een hardnekkige volksetymologie die hem met abrigo (beschutting) in verband brengt.
Maestral
De maestral is een droge noordwestelijke wind die vooral aan de oostkust van Spanje voorkomt, onder meer in Aragón, Catalonië en delen van de regio Valencia. De naam hangt samen met dezelfde windfamilie als de mistral in Zuid-Frankrijk, al krijgt de term in Spanje een eigen regionale invulling.
Xaloc
De xaloc is een zuidoostelijke wind die vooral in Catalonië en de regio Valencia wordt gebruikt. Het is dus geen algemene Castiliaanse term, maar een mediterrane en Catalaans gekleurde weernaam, meestal voor warmere en vochtigere lucht uit zee of uit zuidoostelijke richting.
Leveche / lebeche
De leveche (ook vaak geschreven als lebeche) is een hete, droge zuid- tot zuidwestenwind die vooral langs de zuidoostkust bekend is: ruwweg van Cabo de Gata (Almería) via Murcia tot aan de kust van Alicante. Hij brengt vaak warme, soms stoffige lucht mee, omdat de stroming over Noord-Afrika of over een door Saharalucht beïnvloed Middellandse Zee loopt. Aan de kust voelt dat aan als een warme, wat kleffe wind, die het zicht kan vertroebelen en voor een korrelige, soms oranje-achtige hemel zorgt.
In lokale weerpraatjes en onder vissers en watersporters is lebeche een herkenbare naam, omdat hij vaak gepaard gaat met deining en een rommelige zee in het zuidoostelijke Middellandse Zeegebied.
Solano
De solano is een warme, droge oosten- tot zuidoostenwind die vooral in het binnenland en zuiden een vaste reputatie heeft, met name in Castilla-La Mancha, Andalusië en Extremadura. De naam verwijst naar de richting waar de zon opkomt, en dat klopt ook met het gevoel: het is een wind die overdag de hitte flink kan opstuwen, vaak met zeer lage luchtvochtigheid.
Voor boeren in La Mancha en delen van Andalusië geldt de solano als een gevreesde wind: hij droogt gewassen snel uit, verhoogt de verdamping en kan bij een langere episode letterlijk oogsten ‘opvreten’.
In de volksmond wordt hij vaak in één adem genoemd met benauwde, ‘gekmakende’ hitte, vergelijkbaar met de connotaties van de sirocco in andere mediterrane landen.
Fenomenen van regen en onstabiliteit
DANA
De term DANA staat voor depresión aislada en niveles altos. Daarmee bedoelen meteorologen een afgesloten koudeput op hoogte die is losgeraakt van de algemene atmosferische circulatie en in bepaalde omstandigheden voor sterke onstabiliteit kan zorgen.
Belangrijk is dat een DANA niet automatisch catastrofaal hoeft te zijn. Pas wanneer zo’n systeem samenvalt met veel vocht, warme zeelucht en een ongunstige ligging van het reliëf, kan het leiden tot zware onweersbuien, wolkbreuken en overstromingen, vooral aan de oost- en zuidoostkust van Spanje.
Gota fría
Gota fría (letterlijk: koude druppel) is de traditionele benaming die in Spanje lang werd gebruikt voor vergelijkbare situaties als DANA. Tegenwoordig geven veel meteorologen de voorkeur aan DANA, omdat gota fría in het publieke taalgebruik te vaak als losse verzamelnaam voor noodweer of extreme regen wordt gebruikt.
Kort gezegd: DANA is de technisch juiste term, gota fría de historische en populaire naam die in de media vaak breder wordt gebruikt dan meteorologen prettig vinden.
Chubascos, aguaceros en lluvia torrencial
Naast deze grote systemen kent het Spaans ook woorden voor de manier waarop regen valt. Een chubasco is een plotselinge bui, vaak fel en lokaal, terwijl een aguacero meestal verwijst naar een korte maar zeer hevige wolkbreuk.
De uitdrukking lluvia torrencial wordt dan weer gebruikt voor uitzonderlijk hevige neerslag in korte tijd. Vooral in berichtgeving over overstromingen aan de Middellandse Zee is dat een sleutelterm, omdat het precies benoemt wat DANA-situaties zo gevaarlijk maakt.
Volksuitdrukkingen voor plensbuien
Spanjaarden hebben naast termen als chubasco, aguacero en chaparrón een hele reeks volkse woorden om een plensbui te beschrijven. Zo hoor je in de omgangstaal dat er un chorreón de agua is gevallen, of dat het llueve a chorros, a cántaros of a mares, allemaal beelden voor water dat letterlijk met bakken tegelijk uit de lucht komt. In nieuwsreportages of gesprekken duiken ook zinnen op als ‘la que está cayendo’, ‘ha caído un chaparrón’ of ‘una tromba de agua’, waarmee mensen niet alleen de hoeveelheid water benoemen, maar ook het gevoel dat de hemel even helemaal opengaat.
Sirimiri of chirimiri
In het noorden van Spanje, vooral in Baskenland, hoort ook sirimiri of chirimiri in deze woordenlijst thuis. Het gaat om heel fijne, aanhoudende motregen die nauwelijks spectaculair oogt, maar wel het landschap groen kleurt en het dagelijks leven bepaalt. Eigenlijk is dit de Noord-Spaanse of Baskische term voor llovizna (motregen).
Tromba marina of manga de agua
Langs de Spaanse kusten duiken bij zware buien soms ook trombas marinas op: waterhozen of zeetornado’s, kolomvormige wervels die zich vanaf een buienwolk tot op het wateroppervlak uitstrekken. Ze zijn meestal kortlevend en minder krachtig dan grote landtornado’s, maar vormen wel een risico voor scheepvaart en strandgebruikers wanneer ze dicht bij de kust ontstaan.
Stof, mist en zicht
Calima
De calima is net als de DANA de laatste jaren voor buitenlanders een meer ingeburgerde meteorologische term geworden. Zeker op de Canarische Eilanden, maar steeds vaker ook op het vasteland. Het begrip verwijst naar stof of zanddeeltjes in de lucht, vaak afkomstig uit de Sahara, die het zicht verminderen en de lucht troebel maken.
Een calima kan bovendien de gevoelstemperatuur verhogen en de luchtkwaliteit verslechteren. Daarom is het niet alleen een meteorologische curiositeit, maar ook een fenomeen met gevolgen voor gezondheid, luchtverkeer en dagelijks comfort. Een hiermee verbonden term is lluvia de barro (modderregen). Is er calima en gaat het regenen dan nemen de druppels de stof mee uit de lucht en laten een dun klei-kleurig laagje op alles achter. Spanje kende in maart 2022 zo’n episode toen complete dorpen vies bruin kleurden en naderhand autowasstraten en gevelreinigers overuren draaiden.
Bruma, neblina en niebla
De bruma is lichte nevel of fijne mist, meestal veroorzaakt door vochtige lucht met kleine waterdruppeltjes. Dat verschilt wezenlijk van calima, omdat het bij bruma om vocht gaat en niet om stof in suspensie.
Daarnaast wordt ook neblina gebruikt voor lichte nevel en niebla voor dichtere mist.
Taró
De taró is de typische, dichte zeemist van Málaga en de Straat van Gibraltar, een brij van grijze nevel die zich vanuit zee het land op schuift en de stad soms in een paar minuten ‘opslokt’. Het gaat om een vorm van advectiemist die zich vooral in de warmere maanden van de zomer vormt wanneer warme, vochtige lucht over het relatief koele water van de Alboránzee stroomt, meestal bij levante.
Lokale media en bewoners beschrijven hoe de taró de temperatuur merkbaar kan laten dalen, de zichtbaarheid sterk beperkt en scheepvaart en strandbezoek verstoort, terwijl hij tegelijk een heel eigen, bijna iconisch zomerbeeld van Málaga is geworden.
Mar de nubes
Een van de meest poëtische termen is mar de nubes, letterlijk een zee van wolken. De uitdrukking wordt vooral gebruikt in berggebieden en op de Canarische Eilanden wanneer een wolkendek lager hangt dan het uitzichtpunt en het landschap lijkt uit te kijken over een witte oceaan van bewolking.
Hoewel het geen extreem weer aanduidt, is het wel een typisch Spaans weerbeeld dat vaak terugkomt in toeristische, klimatologische en regionale beschrijvingen.
Hitte en droogte
Ola de calor
De ola de calor, de hittegolf, is in Spanje een standaardterm geworden in het publieke debat over weer en klimaat. Het gaat om een periode van uitzonderlijk hoge temperaturen gedurende meerdere dagen, vaak met grote impact op volksgezondheid, natuur en brandgevaar.
Sequía
De sequía is droogte, en in Spanje is dat veel meer dan een seizoensprobleem. Het woord is nauw verbonden met discussies over reservoirs, irrigatie, landbouw, natuurbeheer en klimaatverandering, vooral in het zuiden en oosten van het land.
Bochorno en veroño
Bochorno verwijst niet naar een specifiek fenomeen, maar naar drukkende, benauwde warmte. Het woord wordt vaak gebruikt wanneer het weer zwaar aanvoelt door een combinatie van hoge temperatuur en luchtvochtigheid, bijvoorbeeld vlak voor onweer of bij windstilte.
Veroño is dan weer een populaire, modernere samentrekking van verano en otoño, gebruikt voor een herfst die nog zomers aanvoelt. Het is minder een meteorologische vakterm dan een woord dat laat zien hoe taal zich aanpast aan veranderende seizoensbeleving.
Veranillos en cordonazos: de weerkalender in de taal
In Spanje bestaan naast technische termen ook seizoenswoorden voor korte weerepisodes die iedereen herkent, maar die meteorologisch niet elk jaar even sterk hoeven op te treden. Zo staat veranillo de San Miguel rond 29 september voor een paar dagen met opvallend zacht, zonnig en rustig weer aan het begin van de herfst. In de beleving voelen die dagen dan als een laatste staartje van de zomer in de herfst.
Later in het jaar volgt vaak het veranillo de San Martín, een kort ‘adempauzemoment’ rond 11 november waarin de temperaturen nog één keer gedurende een paar dagen boven de normale herfstwaarden uitkomen voordat de echte winterkou inzet.
Daarnaast zijn er regionale varianten en minder bekende namen, zoals het veranillo de San Juan aan het begin van de zomer of het veranillo del membrillo, dat de warmteperiode rond de oogsttijd van kweeperen aanduidt. Aan de ‘natte’ kant spreekt men over het cordonazo de San Francisco rond 4 oktober: een populaire uitdrukking voor een plotselinge overgang naar koeler, onstuimiger herfstweer met regen en wind, alsof één ruk aan de koordriem van de heilige de atmosfeer in beweging zet.
Waarom juist Spanje zoveel weerwoorden heeft
De rijkdom van deze woordenschat heeft veel te maken met de geografie van Spanje. Het land heeft Atlantische en mediterrane kusten, hoge bergketens, droge binnenlanden, subtropische eilanden en sterke regionale contrasten, waardoor lokale weerpatronen vaak een eigen naam en reputatie hebben gekregen.
Daar komt bij dat weer in Spanje zelden alleen maar achtergrond is. Wind, hitte, droogte, stof en plotse regenval hebben er tastbare gevolgen voor mobiliteit, landbouw, toerisme en gezondheid, waardoor de taal van het weer ook cultureel belangrijk is geworden.
Welke termen onmisbaar zijn in een woordenlijst
Voor een compacte maar complete woordenlijst zijn in elk geval deze termen essentieel: levante, poniente, terral, tramontana, cierzo, galerna, DANA, gota fría, calima, bruma, ola de calor en sequía.
Wie meer regionale kleur wil toevoegen, kan daar ábrego, maestral, xaloc, sirimiri, chubasco, aguacero, bochorno en mar de nubes aan toevoegen. Samen vormen ze een woordenlijst die niet alleen meteorologisch klopt, maar ook goed laat zien hoe sterk het Spaanse weer in de taal is verankerd.