Else Beekman
2025 liep in Spanje niet alleen over van het nieuws, maar ook van de desinformatie, ‘bulos’ in het Spaans. Nepverhalen verspreidden zich razendsnel via sociale media en berichtendiensten. De bekendste nepnieuws verhalen werden eind december op een rij gezet door de factcheck-expert van Cadena SER.
Volgens Marc Amorós, vaste factchecker van het programma La Ventana op deze radiozender, was 2025 een jaar waarin emoties, polarisatie en angst een vruchtbare bodem vormden voor misinformatie.
Spaans onderzoek: Waarom ons brein helpt bij het verspreiden van desinformatie op sociale media
Onrust in Torre-Pacheco
Na de mishandeling van een oudere man in de plaats Torre-Pacheco in Murcia in juli ontstond een golf aan nepnieuws gericht tegen immigranten. Video’s van geweld zouden daar zijn opgenomen, maar bleken afkomstig uit andere landen of zelfs uit eerdere jaren.
Zo circuleerde een filmpje van een vallende man waarvan de beelden werden gepresenteerd als mishandeling, terwijl het om een ongeluk ging. Ook foto’s van gewapende ‘bendes’ bleken jaren oud en in Marokko gemaakt.
Het vermeende landelijke stroomuitval
Het echte stroomincident van 28 april werd gevolgd door een stortvloed aan geruchten. Zo zou een mysterieuze “atmosferische vibratie” de oorzaak zijn geweest. Anderen spraken van een sabotageactie tegen de EU, omdat Marokko geen last had gehad van uitval.
Ook werd beweerd dat de animatieserie The Simpsons de blackout hadden voorspeld. Volgens Amorós klopte geen van deze verhalen: officiële instanties bevestigden geen slachtoffers en geen exotische oorzaken.
Zomer vol nepnieuws rond bosbranden
Ook de grote natuurbranden van afgelopen zomer in Spanje leverden volop bulos op. Verhalen over lasers, militaire drones, elektrische auto’s of opzettelijke brandstichting met het doel een herbestemming van de grond voor elkaar te krijgen, deden massaal de ronde. Bewijs hiervoor ontbrak keer op keer.
Een hardnekkige mythe was dat blusvliegtuigen nog uit de tijd van Franco zouden stammen, dat was eveneens onjuist.
Condooms als wapens in Gaza
Internationaal ging een opvallend verhaal viraal nadat Donald Trump beweerde dat de Verenigde Staten miljoenen aan condooms voor Gaza zouden financieren, zogenaamd om bommen van te maken. Ook Elon Musk mengde zich in de kritiek op vermeende verspilling. Feitencheckers vonden geen enkel bewijs voor het bestaan van zo’n hulpprogramma.
De aantrekkingskracht van nepnieuws
Recent Spaans onderzoek laat zien waarom nepnieuws zo’n sterke aantrekkingskracht heeft, juist in tijden van crisis. Journalisten van de factcheck-organisatie Newtral werkten samen met onderzoekers van de Universiteit van Granada om te begrijpen hoe ons brein, via onbewuste denkpatronen zoals bevestigingsdrang en herhaling, én de algoritmes van sociale media de verspreiding van desinformatie versterken. Volgens de onderzoekers spelen emoties als angst en woede daarbij een sleutelrol, bijvoorbeeld tijdens grote gebeurtenissen zoals de stroomuitval in april of lokale incidenten die tot maatschappelijke onrust leiden, zoals in Torre Pachecco.
Volgens Amorós laten deze voorbeelden zien hoe snel angst en woede online worden aangewakkerd. ‘Bulos spelen in op emoties en bevestigen vooroordelen’, waarschuwt hij. Kritisch blijven en bronnen checken blijft daarom essentieel.
Hoe nepnieuws over stroomuitval Spanje wereldwijd viraal ging